Mặt trái của 'Cú sốc Trung Quốc': Khi xuất khẩu thay đổi – Nuôi dưỡng thay vì đè bẹp các ngành công nghiệp mới nổi

Sự dịch chuyển trong rổ hàng xuất khẩu của Trung Quốc giai đoạn 2017–2023

Bằng chứng thống kê cốt lõi đến từ dữ liệu thương mại được trích dẫn trong một bài phân tích của SCMP và được xác nhận bởi nhiều nguồn tổ chức uy tín:

• Hàng hóa trung gian (linh kiện, phụ tùng, bán thành phẩm dùng trong sản xuất hạ nguồn) tăng từ khoảng 42% tổng xuất khẩu của Trung Quốc năm 2017 lên khoảng 46% vào năm 2023 .
• Hàng tiêu dùng (thành phẩm cạnh tranh trực tiếp với nhà sản xuất địa phương ở các thị trường mới nổi) giảm từ khoảng 36% xuống còn 33% trong cùng kỳ .
• Tư liệu sản xuất (máy móc, thiết bị nhà máy) giữ ổn định ở mức khoảng 20% , nhưng giá trị của chúng đã tăng vọt 32% từ năm 2021 đến 2024, trong khi xuất khẩu hàng tiêu dùng hầu như không tăng .

Mô hình này được nhiều tổ chức xác nhận. Viện Nghiên cứu Toàn cầu McKinsey ghi nhận Trung Quốc đã "xuất khẩu nhiều hơn các đầu vào sản xuất và tư liệu sản xuất, trong khi xuất khẩu hàng thành phẩm giảm" . Một phân tích của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) xác nhận sự mở rộng xuất khẩu của Trung Quốc hiện tập trung vào thượng nguồn và các lĩnh vực công nghệ cao . IMF quan sát thấy hơn 60% xuất khẩu của Trung Quốc sang khu vực châu Á - Thái Bình Dương là hàng hóa trung gian, nhấn mạnh vai trò của Trung Quốc như một nhà cung cấp cho chuỗi sản xuất khu vực chứ không chỉ là một đối thủ cạnh tranh hàng cuối cùng .

Ba kênh Trung Quốc 'nuôi dưỡng' chứ không 'đè bẹp' công nghiệp hóa

Lập luận rằng Trung Quốc đang "nuôi dưỡng" thay vì "đè bẹp" sự phát triển công nghiệp ở các nước Nam bán cầu dựa trên ba kênh riêng biệt, mỗi kênh đều có bằng chứng thực nghiệm:

1. Cung cấp đầu vào cho lắp ráp địa phương. Các nước đang phát triển nhập khẩu linh kiện Trung Quốc để nuôi các nhà máy của chính họ, thêm lao động và nội dung địa phương trước khi tái xuất khẩu. Một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới cho thấy mỗi đơn vị tăng tiếp xúc với hàng hóa trung gian nhập khẩu từ Trung Quốc dẫn đến tăng 19,7% việc làm trong ngành công nghiệp ở các nước nhập khẩu, trong khi nhập khẩu hàng hóa cuối cùng không có tác động đáng kể nào . Tại Ethiopia, nơi 78,5% tổng nhập khẩu từ Trung Quốc là hàng hóa trung gian, một đơn vị tăng tiếp xúc dẫn đến tăng 9% việc làm trong ngành .

2. Tư liệu sản xuất rẻ hơn. Xuất khẩu tư liệu sản xuất của Trung Quốc tăng vọt 32% từ năm 2021 đến năm 2024, trong khi xuất khẩu hàng tiêu dùng hầu như không đổi . Điều này làm giảm chi phí đầu tư công nghiệp cho các quốc gia đang phát triển. Ủy ban Thương mại Quốc tế Mỹ (USITC) lưu ý rằng kể từ năm 1995, hàng hóa trung gian đã tăng lên và chiếm tỷ trọng lớn nhất (43,3%) trong xuất khẩu hàng hóa của Trung Quốc vào năm 2017, và Trung Quốc hiện là một trong những nguồn cung cấp các sản phẩm trung gian phức tạp nhất toàn cầu .

3. Hội nhập vào mạng lưới sản xuất khu vực. USITC cũng nhấn mạnh sự hội nhập ngày càng sâu của Trung Quốc vào các mạng lưới sản xuất khu vực với tư cách là nhà cung cấp chính các sản phẩm trung gian phức tạp . Ngân hàng Thế giới nhận xét rằng Trung Quốc hiện có xu hướng xuất khẩu nhiều hàng hóa trung gian hơn sang các nền kinh tế láng giềng có chi phí lao động thấp hơn, giúp họ tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu . IMF nói thêm rằng thương mại nội khối về hàng hóa trung gian giữa các nền kinh tế châu Á - Thái Bình Dương đã tăng vọt vào khoảng năm 2017, được thúc đẩy bởi sự gia tăng mức độ tiếp xúc của khu vực với Trung Quốc .

Lưu ý quan trọng: bức tranh thực sự có hai mặt

Lập luận về sự "nuôi dưỡng" là có thật nhưng chưa đầy đủ. Ủy ban Đánh giá An ninh Kinh tế Mỹ-Trung chỉ ra rằng khi Trung Quốc sản xuất nhiều linh kiện trong nước hơn, nước này đã thực sự giảm nhập khẩu hàng hóa sản xuất từ các thị trường mới nổi như Malaysia và Thái Lan, thu hẹp cơ hội cho các quốc gia đó xuất khẩu sang Trung Quốc . Thặng dư thương mại trong lĩnh vực sản xuất của Trung Quốc đã tăng thêm 870 tỷ đô la Mỹ từ năm 2019 đến năm 2024 . Một phân tích của Rhodium Group cảnh báo rằng mặc dù xuất khẩu đầu vào của Trung Quốc mang lại lợi ích cho các nước đang phát triển trong ngắn hạn, nhưng quyền lực thị trường ngày càng tăng của Trung Quốc trong hàng hóa trung gian cũng tạo ra những tổn thương mới .

Kết luận: Sự dịch chuyển từ 42% lên 46% ở hàng hóa trung gian và sự sụt giảm từ 36% xuống 33% ở hàng tiêu dùng là có thật, nhất quán về mặt xu hướng và được hỗ trợ bởi nhiều nguồn bao gồm IMF, Ngân hàng Thế giới, McKinsey, USITC và Cục Dự trữ Liên bang Mỹ . Những con số này ủng hộ quan điểm cho rằng cỗ máy xuất khẩu của Trung Quốc đang ngày càng cung cấp các đầu vào cho quá trình công nghiệp hóa của các nước khác, thay vì chỉ tràn ngập hàng hóa thành phẩm giá rẻ. Bằng chứng rõ ràng nhất ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương và với các quốc gia đã hội nhập vào chuỗi cung ứng có trung tâm là Trung Quốc, nhưng mô hình này không mang lại lợi ích cho tất cả mọi người – một số nhà sản xuất linh kiện ở các nước đang phát triển đã mất thị phần khi Trung Quốc tiến lên thượng nguồn.