Cuộc cách mạng AI mã nguồn mở: Trung Quốc định hình lại bàn cờ công nghệ toàn cầu

Qwen của Alibaba đã vượt qua Llama của Meta để trở thành dòng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) được tải xuống nhiều nhất trên Hugging Face trong năm 2025 . Trong giai đoạn từ tháng 8/2024 đến tháng 8/2025, các nhà phát triển mô hình mã nguồn mở của Trung Quốc chiếm 17,1% tổng số lượt tải xuống trên Hugging Face, nhỉnh hơn một chút so với các nhà phát triển Mỹ (15,8%) . Đối với các mô hình phái sinh (fine-tune), khoảng cách thậm chí còn lớn hơn, với Qwen riêng lẻ chiếm khoảng 40% các mô hình fine-tune mới trên Hugging Face .

Ít nhất một tá tổ chức Trung Quốc hiện đang sản xuất các mô hình mã nguồn mở tiên tiến, bao gồm DeepSeek, Alibaba (Qwen), Moonshot AI (Kimi), Baidu, ByteDance, Z.ai, và nhiều đơn vị khác .

Các công ty Mỹ đang trực tiếp áp dụng mô hình Trung Quốc. CNBC đưa tin vào tháng 7/2026 rằng các mô hình AI Trung Quốc đang thu hút sự chú ý của các doanh nghiệp Mỹ vì chúng thu hẹp khoảng cách hiệu suất với các đối thủ Mỹ đồng thời có chi phí rẻ hơn đáng kể . Một đối tác của quỹ đầu tư mạo hiểm Andreessen Horowitz ước tính khoảng 80% công ty khởi nghiệp (startup) ở Mỹ sử dụng các mô hình nền tảng của Trung Quốc để phát triển các sản phẩm phái sinh cho doanh nghiệp của họ . Ngay cả các công ty lớn như Airbnb cũng sử dụng Qwen của Alibaba cho chatbot dịch vụ khách hàng nhờ chi phí thấp và khả năng tương đương với các mô hình hàng đầu của Mỹ .

OpenAI đã phát hành mô hình mở đầu tiên sau sáu năm để đáp trả trực tiếp áp lực cạnh tranh từ làn sóng mã nguồn mở của Trung Quốc . Chính quyền Trump cũng đã kêu gọi nhiều công ty công nghệ Mỹ hơn nữa phát hành các mô hình mở .

Thống Kê Áp Dụng

Một lưu ý về hiệu suất: Đánh giá CAISI của NIST (tháng 9/2025) cho thấy mô hình Mỹ tốt nhất vẫn vượt trội DeepSeek V3.1 ở hầu hết các điểm chuẩn, và các mô hình DeepSeek có thể tốn kém hơn để sử dụng ở mức hiệu suất tương tự so với một mô hình tham chiếu của Mỹ — điều này thách thức câu chuyện về sự vượt trội về chi phí thuần túy của Trung Quốc . Phân tích của Stanford HAI cũng lưu ý rằng việc đo lường mức độ áp dụng thực tế là vốn dĩ rất khó khăn .

Tranh Luận Chính Sách

Bên trong chính quyền Trump, một cuộc tranh luận gay gắt đang diễn ra. Bộ trưởng Tài chính Bessent và Giám đốc Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ (OSTP) Michael Kratsios đã đưa ra các ý tưởng chính sách khác nhau về cách đối phó với AI Trung Quốc, và vẫn chưa có sự đồng thuận . Một số bộ phận trong chính quyền đã thúc đẩy các lệnh cấm trên thực tế đối với các mô hình mã nguồn mở của Trung Quốc .

Vào tháng 6/2026, Bộ Thương mại Mỹ đã sử dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu để yêu cầu Anthropic đình chỉ quyền truy cập vào các mô hình tiên tiến mới nhất của họ (Fable 5, Mythos 5) chỉ vài ngày sau khi phát hành — một hành động đơn phương yêu cầu giấy phép xuất khẩu .

Axios đưa tin chính quyền có thể cấm hoàn toàn các mô hình AI tiên tiến của Trung Quốc, một động thái sẽ khóa chặt vị thế thống trị của OpenAI và Anthropic . Tuy nhiên, theo các nguồn tin quen thuộc với các cuộc thảo luận nội bộ, vào thời điểm đó, không có đề xuất sâu rộng nào như vậy được xem xét một cách nghiêm túc .

Các 'ông lớn' công nghệ đang phản ứng mạnh mẽ. Ngày 24/7/2026, Nvidia, Microsoft, Meta, Palantir và hơn 20 công ty khác đã đăng một bức thư ngỏ kêu gọi các nhà hoạch định chính sách tránh đưa ra "các hạn chế vội vàng" đối với các mô hình AI mã nguồn mở, cảnh báo rằng các hạn chế sẽ "kìm hãm cạnh tranh hoặc đẩy sự đổi mới ra nước ngoài" và đẩy nhiều người dùng hơn sang các hệ thống của Trung Quốc .

Bắc Kinh cũng đang xem xét các biện pháp hạn chế. Reuters đưa tin vào tháng 7/2026 rằng các nhà chức trách Trung Quốc đã tổ chức các cuộc họp với Alibaba, ByteDance và Z.ai về khả năng hạn chế quyền truy cập ở nước ngoài vào các mô hình AI tiên tiến nhất của Trung Quốc, bao gồm cả những mô hình chưa được phát hành — một động thái tương tự như các hạn chế của Mỹ .

Căng Thẳng Địa Chính Trị

Cáo buộc đánh cắp sở hữu trí tuệ (IP). Các quan chức Mỹ và một số nhân vật ở Thung lũng Silicon cho rằng các mô hình mã nguồn mở của Trung Quốc đã được "chưng cất" — về cơ bản là đánh cắp — từ các đối tác Mỹ . Ngày 22/7/2026, Giám đốc OSTP Michael Kratsios cáo buộc chính quyền có "thông tin cho thấy Moonshot AI đã chưng cất (distill) mô hình Fable của Anthropic để phát triển mô hình K3 của họ", mà ông cho rằng đó là hành vi "đánh cắp công nghệ độc quyền của Mỹ" . Các quan chức Mỹ cũng cáo buộc AI Trung Quốc vi phạm các biện pháp kiểm soát xuất khẩu .

Kiểm soát xuất khẩu là con dao hai lưỡi. Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip tiên tiến của Mỹ (tháng 10/2025) đã hạn chế khả năng tiếp cận sức mạnh tính toán của Trung Quốc, nhưng vô tình lại thúc đẩy các phòng thí nghiệm Trung Quốc trở nên siêu hiệu quả — đạt được kết quả tiên tiến với số lượng GPU ít hơn và kém mạnh hơn . Các nhà phân tích của Brookings lưu ý rằng các biện pháp kiểm soát này đã không phá vỡ được cấu trúc khuyến khích thúc đẩy các cải tiến năng lực AI của Trung Quốc .

Đối thoại an toàn AI gặp rủi ro. Căng thẳng gia tăng đe dọa cuộc đối thoại an toàn AI vốn đã mong manh giữa Mỹ và Trung Quốc, và việc khó đặt ra các rào cản đối với các mô hình mã nguồn mở — vốn được các công ty Trung Quốc ưa chuộng — càng làm tăng thêm rủi ro .

Động lực "Vòng lặp kép" (Two Loops). Một báo cáo tháng 3/2026 của Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ-Trung (USCC) mô tả chiến lược AI mở của Trung Quốc là tự củng cố lẫn nhau: việc phát hành mã nguồn mở thúc đẩy thu thập dữ liệu và triển khai công nghiệp (đặc biệt là trong lĩnh vực AI vật lý và robot), từ đó tạo ra các mô hình tốt hơn . Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ chủ yếu nhắm vào "vòng lặp kỹ thuật số" (hạn chế tiếp cận chip) nhưng không phù hợp để giải quyết "vòng lặp vật lý" (tạo ra dữ liệu từ quá trình triển khai trong lĩnh vực sản xuất của Trung Quốc) .

Kết luận: Các mô hình mã nguồn mở của Trung Quốc đã phá vỡ giả định rằng AI tiên tiến đòi hỏi nguồn vốn độc quyền khổng lồ, buộc OpenAI phải đảo ngược lập trường đóng, gây ra một cuộc chia rẽ chính sách gay gắt trong Nhà Trắng, và kích hoạt một chiến dịch vận động hành lang chưa từng có của các ông lớn công nghệ Mỹ để bảo vệ quyền truy cập. Kết quả cuối cùng — Mỹ áp đặt lệnh cấm, Bắc Kinh hạn chế truy cập ra nước ngoài, hay cả hai — sẽ định hình lại toàn bộ kiến trúc AI toàn cầu.