Chiến dịch Eo biển Hormuz: Kế hoạch phí tự nguyện của Iran được Oman và các nước Vùng Vịnh hậu thuẫn

Oman đã giành được sự hậu thuẫn từ các quốc gia vùng Vịnh cho một kế hoạch thỏa hiệp: cho phép Iran thu phí hàng hải tự nguyện từ các tàu sử dụng Eo biển Hormuz, nhằm chấm dứt sự gián đoạn thương mại dầu mỏ toàn cầu do cuộc chiến Mỹ-Iran đang diễn ra . Đề xuất này là nỗ lực ngoại giao quan trọng nhất cho đến nay nhằm giải quyết một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất ở Trung Đông.

Theo kế hoạch của Oman, Iran sẽ không nắm quyền kiểm soát độc quyền đối với tuyến đường thủy chiến lược này. Thay vào đó, Oman đã trình bày với Tehran một cơ chế khu vực chung để quản lý eo biển, được thiết kế nhằm ngăn Iran đơn phương áp đặt phí bắt buộc . Các tàu sẽ được yêu cầu trả một "khoản phí tự nguyện" thay vì phí quá cảnh cố định, có khả năng mở ra một nguồn doanh thu trị giá nhiều tỷ đô la cho cả Oman và Iran trong khi vẫn giữ cho eo biển thông thoáng cho các tàu thương mại .

Thỏa thuận này được mô phỏng một phần dựa trên khuôn khổ quản lý Eo biển Malacca — một khái niệm mà châu Âu cũng đang xem xét, với điều kiện các khoản thanh toán là tự nguyện và được Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) của Liên Hợp Quốc chứng thực . Một nguồn tin vùng Vịnh nói với Reuters vào ngày 28 tháng 7 rằng đề xuất này đã nhận được sự ủng hộ của các nước trong khu vực .

Các Tầm nhìn Đối lập về Quản lý

Iran và Oman đang theo đuổi những tầm nhìn khác biệt cơ bản cho tương lai của eo biển .

• Lập trường của Iran: Tehran khăng khăng đòi phí bắt buộc và cách giải thích tối đa về vai trò của mình, tuyên bố rằng chỉ một mình Iran có thể quyết định tình trạng của eo biển và chống lại sự tham gia của các quốc gia hoặc tổ chức khác . Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) báo cáo rằng Iran tiếp tục khăng khăng đòi cái mà họ gọi là "kế hoạch thu phí bất hợp pháp" bất chấp sự phản đối của Oman đối với phí bắt buộc .
• Lập trường của Oman: Muscat thúc đẩy một mô hình quản lý chung, đa phương với các khoản thanh toán tự nguyện. Oman đã bác bỏ nỗ lực giành quyền kiểm soát độc quyền của Iran và đệ trình một đề xuất chính thức lên Mỹ và các nước phương Tây, nhấn mạnh vào cách tiếp cận chung của khu vực . Bộ trưởng Ngoại giao Oman, Badr al Busaidi, cho biết nước này phản đối việc áp đặt "phí quá cảnh" .
• Phản ứng của Mỹ: Chính quyền Trump đã công khai phản đối bất kỳ hệ thống phí nào. Tuy nhiên, Trump cũng đề xuất rằng Mỹ sẽ trở thành "người bảo vệ" của Eo biển Hormuz và thu phí 20% đối với tất cả hàng hóa vận chuyển qua tuyến đường thủy này — một chính sách tự nó đã tạo ra một tuyên bố chủ quyền cạnh tranh, dẫn đến thế bế tắc ba bên về việc ai kiểm soát điểm nghẽn năng lượng quan trọng nhất thế giới .

Các Cuộc Không kích Leo thang và Căng thẳng Ngoại giao

Các cuộc đàm phán đang diễn ra trong bối cảnh xung đột quân sự kéo dài. Mỹ đã tiến hành các cuộc không kích hàng đêm nhằm vào các mục tiêu quân sự của Iran. Đến ngày 22 tháng 7, Mỹ đã tiến hành các cuộc tấn công trong 11 đêm liên tiếp, nhằm vào các hệ thống phòng không, giám sát bờ biển và các cơ sở tên lửa của Iran .

Vào ngày 13 tháng 7, Trump đã tái áp đặt phong tỏa hàng hải đối với tàu thuyền Iran và đề xuất mức phí 20% để được đi qua an toàn, đánh dấu một sự đảo ngược chính sách đáng kể so với lập trường phản đối mọi hệ thống phí trước đây của Mỹ . Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết các cuộc tấn công "được thiết kế để tiếp tục làm suy giảm khả năng đe dọa vận tải thương mại của Iran" .

Trump đã đe dọa sẽ cho phép các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở hạ tầng dân sự của Iran — bao gồm cầu cống và nhà máy điện — nếu Iran tiếp tục nhắm mục tiêu vào các tàu thuyền trong eo biển . Tình hình đã thu hút sự tham gia của Anh, với các báo cáo cho thấy sự phối hợp giữa Mỹ và Anh về các hành động quân sự tiềm năng, và các quốc gia châu Âu cũng đang xem xét các đề xuất cho phép thu phí hàng hải tự nguyện dưới sự chứng thực của Liên Hợp Quốc .

Bản ghi nhớ (MoU) Mỹ-Iran, được ký vào giữa tháng 6, kêu gọi giai đoạn đàm phán 60 ngày trong thời gian đó Iran đồng ý miễn phí . Giai đoạn đó hiện đã trôi qua, và Trump đã cảnh báo về các cuộc tấn công mới nếu không đạt được giải pháp ngoại giao . Tại Ankara dự hội nghị thượng đỉnh NATO vào ngày 8 tháng 7, Trump ám chỉ rằng ông coi MoU này có thể vô hiệu, nói rằng ông "không chắc" mình muốn một thỏa thuận .

Vai trò Trung gian của LHQ và các Kênh Ngoại giao

Các nỗ lực tìm kiếm một lối thoát ngoại giao vẫn tiếp tục bất chấp giao tranh:

• Vai trò của LHQ: Châu Âu đang xem xét các đề xuất yêu cầu sự chứng thực từ Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) của Liên Hợp Quốc để hợp pháp hóa bất kỳ cấu trúc phí tự nguyện nào .
• Trung gian Qatar: Thủ tướng Qatar, Sheikh Mohammed bin Abdulrahman al-Thani, đã đến thăm Muscat vào cuối tháng 6 để mở đường cho các cuộc đàm phán rộng hơn giữa Iran-Vùng Vịnh-Iraq về tương lai của eo biển .
• Phái đoàn Oman tại Tehran: Oman đã cử một phái đoàn ngoại giao tới Tehran vào ngày 24-25 tháng 7 để tiếp tục thảo luận về các lựa chọn quản lý, ngay cả khi các cuộc tấn công của Mỹ và Iran vẫn tiếp diễn . Iran tuyên bố đã đạt được tiến bộ trong các cuộc đàm phán này, nói rằng họ đã thiết lập "các nguyên tắc chung và khuôn khổ hoạt động" cho quá cảnh an toàn .
• Đàm phán đa bên: Các quốc gia vùng Vịnh dự kiến sẽ thúc đẩy không thu phí, trong khi Iran có thể đề xuất "phí môi trường, hàng hải và an ninh" như một sự thỏa hiệp .

Đại sứ Iran tại Moscow, Kazem Jalali, đã tuyên bố rằng eo biển "sẽ vẫn mở cửa, với các điều khoản mới sẽ được các quan chức Iran và Oman xác định" .

Rủi ro Leo thang Rộng hơn

Tình hình tiềm ẩn những rủi ro nghiêm trọng dẫn đến một cuộc xung đột lớn hơn:

1. Tình trạng chiến tranh Mỹ-Iran trực tiếp: Các cuộc không kích hàng đêm kéo dài và các cuộc tấn công trả đũa vào tàu thuyền và căn cứ quân sự đã tạo ra một tình trạng chiến tranh trên thực tế .
2. Nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng: Mối đe dọa của Trump nhằm đánh phá các cây cầu và nhà máy điện của Iran có thể gây ra một cuộc leo thang lớn và khả năng Iran trả đũa các đồng minh vùng Vịnh .
3. Gián đoạn năng lượng toàn cầu: Eo biển Hormuz xử lý khoảng 20% nguồn cung dầu của thế giới. Sự gián đoạn đã làm chao đảo thị trường dầu mỏ, và các đề xuất phí cạnh tranh gây ra sự không chắc chắn về quy định cho các chủ tàu và nhà giao dịch .
4. Nguy cơ leo thang hạt nhân: Iran đã cảnh báo Mỹ không nhắm mục tiêu vào các cơ sở hạt nhân của mình, làm dấy lên viễn cảnh về một khía cạnh hạt nhân của cuộc xung đột .
5. Tình thế khó xử của các quốc gia vùng Vịnh: Oman bị kẹt giữa liên minh với Mỹ và nhu cầu duy trì mối quan hệ làm việc với Iran, thử thách khả năng cân bằng lịch sử của nước này .