Nga siết chặt hạn chế thương mại với Armenia: Đòn bẩy áp lực hay rào cản kỹ thuật?

Cơ quan giám sát an toàn nông nghiệp Rosselkhoznadzor và các cơ quan quản lý khác của Nga viện dẫn các lý do kỹ thuật về kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, thời điểm áp dụng ngay trước cuộc bầu cử quốc hội Armenia ngày 7/6 và trong bối cảnh Yerevan xoay trục sang phương Tây đã khiến các nhà quan sát đánh giá đây là sức ép chính trị .

Lập luận của Thủ tướng Pashinyan với Tổng thống Putin trong cuộc điện đàm ngày 27/7

Ngày 27/7/2026, Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan và Tổng thống Nga Vladimir Putin đã có cuộc điện đàm. Theo thông cáo từ chính phủ Armenia và nhiều nguồn tin:

• Pashinyan tuyên bố rằng các hạn chế đối với hàng xuất khẩu Armenia đi ngược lại khuôn khổ pháp lý và hiệp ước chi phối quan hệ Armenia-Nga và vi phạm các quy định của Liên minh Kinh tế Á-Âu (EAEU) .
• Ông nhấn mạnh các biện pháp này mâu thuẫn với các thỏa thuận song phương giữa hai nước .
• Pashinyan yêu cầu Putin giúp giải quyết tranh chấp và gỡ bỏ các hạn chế .
• Ông cũng gọi các biện pháp hạn chế là một "bước đi sai lầm" có nguy cơ làm xoay chuyển dư luận Armenia chống lại EAEU .

Tác động đến thương mại song phương

• Kim ngạch thương mại song phương giữa Armenia và Nga đã giảm 20,5% trong 5 tháng đầu năm 2026 so với cùng kỳ năm 2025, theo Ủy ban Thống kê Armenia .
• Sự sụt giảm này phản ánh cả tác động trực tiếp từ các lệnh cấm nhập khẩu và sự chậm lại rõ rệt trong dòng chảy thương mại rộng hơn, khi Nga vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Armenia và là thị trường chính cho nông sản tươi của nước này .
• Các nhà xuất khẩu Armenia đang phải đối mặt với sự gián đoạn nghiêm trọng, đặc biệt là trong các lĩnh vực nông sản và đồ uống vốn rất nhạy cảm về thời gian.

Phản ứng của Liên minh châu Âu (EU)

EU đã có một phản ứng đối phó đáng kể, mà các nhà lãnh đạo EU đã công khai xem đó là phản ứng trước "sự cưỡng ép kinh tế" của Nga .

Hỗ trợ tài chính:

• Ngày 4/6, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã trao đổi với Pashinyan và công bố EU đang chuẩn bị một sáng kiến hỗ trợ kinh tế, ban đầu được báo cáo là khoảng 50 triệu euro .
• Ngày 19/6, EU đã giải ngân ngay lập tức 34 triệu euro để giúp giảm thiểu tác động lên khu vực tư nhân Armenia, là khoản đầu tiên của một gói hỗ trợ rộng lớn hơn .
• Ngày 2/7, EU cam kết thêm 18 triệu euro hỗ trợ kinh tế, nâng tổng viện trợ trực tiếp lên hơn 52 triệu euro .

Biện pháp thương mại tự trị (tự do hóa thuế quan):

• Ngày 2/7, bà von der Leyen công bố đề xuất về "các biện pháp thương mại tự trị" cho phép tới 80% hàng xuất khẩu của Armenia vào EU được miễn thuế .
• Đây là cơ chế tương tự mà EU đã từng sử dụng để hỗ trợ nền kinh tế Ukraine .
• Đề xuất này cần được Nghị viện châu Âu và các quốc gia thành viên EU thông qua .

Ngôn ngữ chính trị:

• Bà von der Leyen gọi hành động của Nga là "không có gì khác ngoài sự cưỡng ép kinh tế" và "không thể chấp nhận được", nói rằng Moscow đang "vũ khí hóa các mối quan hệ kinh tế để gây sức ép chính trị" .
• Trong chuyến thăm Yerevan ngày 2/7, bà nói với Armenia: "Các bạn có thể trông cậy vào chúng tôi" .

Đa dạng hóa thị trường:

• EU cũng đã hỗ trợ Armenia dỡ bỏ các quy định trong nước để bắt đầu xuất khẩu thủy sản sang thị trường EU, một bước đi cụ thể trong chiến lược xoay trục chiến lược của Yerevan sang các thị trường phương Tây .

Vấn đề trưng cầu dân ý về tư cách thành viên EU

Câu hỏi về khả năng tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về tư cách thành viên EU của Armenia là một chủ đề nóng căng thẳng trong suốt cuộc khủng hoảng:

Yêu cầu của Putin: Trong cuộc gặp tại Moscow ngày 1/4/2026, Putin cảnh báo Pashinyan rằng Armenia không thể đồng thời là thành viên của cả EU và Liên minh Kinh tế Á-Âu (EAEU) do Nga dẫn dắt . Putin đã thúc ép Armenia tổ chức trưng cầu dân ý để lựa chọn giữa hai khối .

Lập trường của Pashinyan:

• Pashinyan nhiều lần tuyên bố rằng trưng cầu dân ý là "vô nghĩa" nếu Armenia chưa nộp đơn xin gia nhập EU chính thức .
• Ông nói Armenia hiện thấy không có cơ sở để tổ chức trưng cầu dân ý về việc lựa chọn giữa tư cách thành viên EU và EAEU, bởi vì tiến trình hội nhập châu Âu vẫn chưa đạt đến giai đoạn mà sự lựa chọn đó trở nên cụ thể .
• Cuối tháng 6/2026, ông tuyên bố: "Một cuộc trưng cầu dân ý sẽ diễn ra khi có một chủ đề cho cuộc trưng cầu dân ý. Và chủ đề của cuộc trưng cầu dân ý ít nhất phải là một đơn đăng ký chính thức của Armenia để gia nhập Liên minh châu Âu" .
• Pashinyan cũng cho biết Armenia sẽ tiếp tục làm việc trong khuôn khổ EAEU "một cách bình tĩnh và tự tin" trong lúc cuộc tranh luận về tư cách thành viên EU vẫn tiếp diễn .

Sáng kiến xã hội dân sự: Một nhóm xã hội dân sự thân Nga, "Liên minh Á-Âu", đã gửi một sáng kiến lên Ủy ban Bầu cử Trung ương Armenia vào đầu tháng 7 kêu gọi tổ chức một "cuộc trưng cầu dân ý từ dưới lên" phản đối việc gia nhập EU, nhưng đây là một nỗ lực phi chính phủ .

Lập trường của EU: EU không công khai yêu cầu một cuộc trưng cầu dân ý. Thay vào đó, Brussels tập trung vào việc tăng cường quan hệ kinh tế và chính trị với Armenia thông qua viện trợ, tự do hóa thương mại và các sáng kiến tăng cường quan hệ đối tác, mà không yêu cầu một đơn xin gia nhập hoặc trưng cầu dân ý ngay lập tức .