Báo cáo giữa năm 2026 của IEA: Năng lượng tái tạo soán ngôi than đá, điện mặt trời bùng nổ và tác động bất ngờ từ chiến tranh Iran

Điện mặt trời trở thành một thế lực thống trị

Trong khi thủy điện vẫn là nguồn năng lượng tái tạo lớn nhất toàn cầu, điện mặt trời hiện là nguồn tái tạo lớn thứ hai và đang bắt kịp rất nhanh . IEA dự báo chỉ riêng điện mặt trời (solar PV) sẽ chiếm hơn 60% tổng mức tăng sản lượng điện tái tạo đến năm 2030 . Trong một cột mốc quan trọng khác ở cấp khu vực, vào tháng 6 năm 2026, điện mặt trời đã trở thành nguồn điện lớn nhất châu Âu, sản xuất kỷ lục 52 TWh, cung cấp 25% điện năng cho EU, vượt qua điện hạt nhân (21%), khí đốt (15%), điện gió (14%) và than đá (8%) . Trên phạm vi toàn cầu, điện mặt trời là nguồn đóng góp lớn nhất cho tăng trưởng nguồn cung năng lượng trong năm 2025, chiếm hơn 25% tổng mức tăng — lần đầu tiên một nguồn năng lượng tái tạo hiện đại dẫn đầu tăng trưởng năng lượng sơ cấp toàn cầu .

Nhu cầu điện gia tăng, dẫn đầu là Trung Quốc và Ấn Độ

Nhu cầu điện toàn cầu đang tăng tốc đáng kể. IEA dự báo mức tăng trưởng 3,6% trong năm 2026 và 3,8% trong năm 2027, cao hơn mức 3% của năm 2025 . Các động lực chính là sự mở rộng của ngành công nghiệp, việc sử dụng điều hòa không khí và máy bơm nhiệt ngày càng tăng, xe điện và các trung tâm dữ liệu .

• Trung Quốc: Tăng trưởng nhu cầu dự kiến đạt 5,5% trong năm 2026 so với 5,2% của năm 2025, nhờ tỷ lệ sử dụng xe điện tăng và hoạt động sản xuất mạnh mẽ hơn .
• Ấn Độ: IEA kỳ vọng nhu cầu điện của Ấn Độ sẽ tăng trưởng 6,4% mỗi năm cho đến năm 2030, trở thành thị trường điện lớn phát triển nhanh nhất thế giới, được thúc đẩy bởi sản xuất và các trung tâm dữ liệu .

Phát thải carbon: Tăng 1% trong năm 2026, sau đó dự kiến ổn định

Trái ngược với kỳ vọng trước đó về sự ổn định ngay lập tức, IEA hiện dự báo lượng phát thải CO₂ từ sản xuất điện sẽ tăng khoảng 1% trong năm 2026 do đốt than nhiều hơn, và sau đó sẽ đi ngang trong năm 2027 khi năng lượng tái tạo tiếp tục mở rộng . Sự gia tăng trong ngắn hạn này liên quan trực tiếp đến cuộc chiến tranh Iran, vốn đã đẩy chi phí nhiên liệu hóa thạch lên cao và thúc đẩy sản xuất điện từ than . Sự chênh lệch giữa các khu vực rất rõ rệt: Đông Nam Á dự kiến sẽ chứng kiến lượng phát thải tăng 6%, trong khi Liên minh châu Âu sẽ giảm 5% .

Than đá: Tăng tạm thời, nhưng suy giảm về cấu trúc

• Sản xuất điện từ than dự kiến tăng 1,4% trong năm 2026 (sau khi gần như đi ngang vào năm 2025), do giá khí đốt tăng vọt vì chiến tranh . Các quốc gia đang phát triển phụ thuộc vào khí đốt đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi giá LNG tăng, buộc phải chuyển sang dùng than .
• Mặc dù có sự tăng vọt tạm thời này, tỷ trọng của than trong cơ cấu sản xuất điện toàn cầu đang suy giảm về mặt cấu trúc và được dự báo sẽ giảm xuống mức thấp nhất trong một thế kỷ — khoảng 32% — khi năng lượng tái tạo, điện hạt nhân và khí đốt tiếp tục xói mòn vị thế của than .

Lưu ý quan trọng: Dự báo trước đó của IEA về một giai đoạn ổn định trong sản xuất điện than và phát thải từ ngành điện đã bị xáo trộn bởi cuộc xung đột ở Iran năm 2026 . Xu hướng cấu trúc vẫn là sự suy giảm dài hạn của than và quá trình khử carbon, nhưng thời điểm chính xác của đỉnh phát thải đã thay đổi.