Iran khủng hoảng ba mặt: Lãnh tụ tối cao bị thương, ngừng bắn sụp đổ, và cáo buộc 'đảo chính mềm'

Iran đang ở trong vòng xoáy khủng hoảng chính trị chưa từng có kể từ sau Cách mạng Hồi giáo 1979. Kể từ khi lãnh tụ tối cao Ali Khamenei bị ám sát hồi cuối tháng 2/2026, Cộng hòa Hồi giáo phải đối mặt với ba cú sốc: người kế nhiệm bị thương nặng và biến mất khỏi công chúng, thỏa thuận ngừng bắn trung gian Pakistan với Mỹ sụp đổ sau những cuộc tấn công trả đũa, và cuộc chiến quyền lực ngày càng gay gắt giữa phe ôn hòa - những người coi ngoại giao là giải pháp sống còn - và phe cứng rắn xem bất kỳ thỏa thuận nào với Washington là phản bội. Hệ quả trực tiếp và dễ thấy nhất là cảnh tượng những người đưa tang đã tấn công tổng thống và ngoại trưởng ngay tại lễ tang của chính Ali Khamenei. Dưới đây là phân tích dựa trên các báo cáo đã được kiểm chứng từ tháng 7/2026.

Cáo buộc 'Đảo chính mềm'

Các phe phái cực đoan trong nội bộ Iran đã công khai cáo buộc Tổng thống Masoud Pezeshkian và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Ghalibaf dàn dựng một 'cuộc đảo chính'—hay 'đảo chính mềm'—khi theo đuổi một bản ghi nhớ (MOU) với Mỹ . Các nữ nghị sĩ cứng rắn đã tổ chức một cuộc ngồi biểu tình gần địa điểm Ali Khamenei bị ám sát, phản đối thỏa thuận và cáo buộc các nhà lãnh đạo cấp cao phản bội các nguyên tắc của chế độ . Các cáo buộc leo thang sau khi lệnh ngừng bắn với Mỹ sụp đổ, với việc phe cứng rắn đổ lỗi cho Pezeshkian và nhóm ngoại giao của ông đã nhượng bộ, mà theo họ, chỉ dẫn đến các cuộc không kích mới của Mỹ .

Xô xát bạo lực tại lễ tang Khamenei

Trong suốt tuần lễ quốc tang dành cho Ali Khamenei (3-9/7/2026), sự chia rẽ nội bộ đã biến thành xung đột công khai. Những người đưa tang hô vang 'tử hình kẻ thỏa hiệp' đã vây quanh Tổng thống Pezeshkian, và Ngoại trưởng Abbas Araghchi cũng bị đám đông cứng rắn bao vây . Các cuộc đụng độ nghiêm trọng đến nỗi những người đưa tang thân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã nhắm vào cả hai quan chức này, theo các nguồn tin Israel và Iran được Ynet và Israel Hayom trích dẫn . Các cuộc tấn công được coi là một nỗ lực nhằm đe dọa chính quyền khi họ theo đuổi con đường ngoại giao giữa lúc chiến tranh vẫn tiếp diễn .

Lãnh tụ tối cao bị thương và mất tích

Có lẽ yếu tố gây mất ổn định nhất trong cuộc khủng hoảng hiện tại là sự vắng mặt kéo dài của lãnh tụ tối cao mới của Iran, Mojtaba Khamenei. Ông được bổ nhiệm vào đầu tháng 3/2026, chỉ vài ngày sau khi cha ông là Ali Khamenei thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ-Israel vào ngày 28/2 . Kể từ đó, ông chưa có một lần xuất hiện công khai nào hoặc phát hành bất kỳ tuyên bố video nào .

• Xác nhận thương tích: Nhiều nguồn tin cấp cao nói với Reuters rằng Mojtaba bị thương nặng và biến dạng trong cùng cuộc không kích đã giết cha ông . Ông đã dưỡng thương từ những vết thương nghiêm trọng kể từ đó . Một quan chức Iran sau đó tiết lộ rằng các bác sĩ đã từng cân nhắc việc cắt cụt chân của ông .
• Giải thích chính thức: Tổng thống Pezeshkian nói vào tháng 5/2026 rằng vết thương của Khamenei đang lành . Đại sứ Nga tại Iran tuyên bố Khamenei đang ở trong nước nhưng 'tránh xuất hiện trước công chúng vì những lý do có thể hiểu được' . Các báo cáo tình báo được CNN và New York Post trích dẫn cho rằng ông đã bất tỉnh và không thể tham gia vào bất kỳ quyết định nào trong một thời gian .
• Tác động: Sự vắng mặt hoàn toàn của ông tại lễ tang của cha mình—sự kiện quan trọng nhất của chế độ kể từ khi ông được bổ nhiệm—đã được ghi nhận rộng rãi. Reuters mô tả đây là một gánh nặng ngày càng tăng đối với tính chính danh và sự gắn kết vận hành của Cộng hòa Hồi giáo .

Sự sụp đổ của lệnh ngừng bắn với Mỹ (tháng 7/2026)

Một thỏa thuận ngừng bắn dưới dạng biên bản ghi nhớ, do Pakistan làm trung gian hòa giải, đã được ký kết vào giữa tháng 6/2026 . Nó sụp đổ vào đầu tháng 7 sau một loạt các leo thang:

• Mỹ tiến hành các cuộc không kích gần eo biển Hormuz và thu hồi lệnh miễn trừ trừng phạt tạm thời đối với xuất khẩu dầu của Iran .
• Iran đáp trả bằng cách tấn công các tàu chở dầu ở eo biển Hormuz, gây ra các cuộc trao đổi quân sự tiếp theo với Mỹ .
• Tổng thống Donald Trump tuyên bố tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara vào ngày 8/7 rằng lệnh ngừng bắn 'đã kết thúc', nói thêm: 'Tôi không muốn giao dịch với họ nữa. Họ là cặn bã' .
• Thứ trưởng Ngoại giao Iran sau đó tuyên bố Tehran đã đình chỉ các cam kết theo thỏa thuận, xác nhận hiệu quả cái chết của thỏa thuận .

Sự chia rẽ phe phái sâu sắc hơn về đàm phán với Washington

Cuộc khủng hoảng đã chia rẽ giới lãnh đạo Iran thành hai phe rõ rệt :

• Phe ôn hòa (pha Pezeshkian): Lập luận rằng ngoại giao là 'một nhu cầu yêu nước' khi chiến tranh tái diễn gây ra những tổn thất kinh tế và nhân mạng ngày càng tăng. Họ đổ lỗi cho phe cứng rắn về sự sụp đổ của lệnh ngừng bắn .
• Phe cực hữu (giới giáo sĩ Qom/Vệ binh Cách mạng): Khăng khăng đòi tiếp tục đối đầu với Mỹ và cáo buộc phe ôn hòa tội phản bội và 'đầu hàng'. Họ đã leo thang các cuộc biểu tình đường phố và ngồi biểu tình, đồng thời công khai đe dọa tổng thống và ngoại trưởng tại lễ tang .
• Khoảng trống quyền lực: Việc Mojtaba Khamenei bị tê liệt đồng nghĩa với việc không có cơ quan quyền lực tối cao nào làm trung gian cho các phe phái này, khiến IRGC và các giáo sĩ cứng rắn hoạt động mà không có trọng tài từ trên xuống, điều này đã làm trầm trọng thêm các cuộc đấu đá nội bộ .

Tóm lại, cuộc khủng hoảng hiện tại được thúc đẩy bởi ba cú sốc: vụ ám sát bất ngờ Ali Khamenei và vết thương nghiêm trọng của người kế nhiệm, sự sụp đổ của một thỏa thuận ngừng bắn mong manh với Mỹ, và một cuộc đấu tranh quyền lực khốc liệt giữa phe ôn hòa tìm cách thoát khỏi chiến tranh và phe cứng rắn coi bất kỳ nền ngoại giao nào là sự phản bội—tất cả diễn ra khi không có một lãnh đạo tối cao có thực quyền và hiện diện để thực thi sự thống nhất.