Trung Quốc thắt chặt xuất khẩu đất hiếm: Ngành công nghiệp phương Tây đứng trước nguy cơ 6.500 tỷ USD

Đợt thứ hai tiếp nối vào ngày 9 tháng 10 năm 2025, mở rộng các hạn chế thêm 5 nguyên tố đất hiếm nữa và áp đặt sự giám sát chặt chẽ hơn đối với các nhà sản xuất chất bán dẫn, với các điều khoản có hiệu lực ngoài lãnh thổ áp dụng cho các công ty nước ngoài sử dụng công nghệ của Trung Quốc .

Tình trạng hiện tại: Đợt kiểm soát thứ hai vào tháng 10 năm 2025 đã bị đình chỉ cho đến tháng 11 năm 2026 sau các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Trung Quốc, nhưng hệ thống cấp phép của đợt đầu tiên vào tháng 4 năm 2025 vẫn có hiệu lực đầy đủ .

Bất chấp các hạn chế, tổng khối lượng xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc trong năm 2025 đã đạt mức cao nhất kể từ năm 2014, theo Reuters, cho thấy các biện pháp kiểm soát cho đến nay nhắm vào các nguyên tố nặng và trung gian cụ thể hơn là khối lượng xuất khẩu tổng thể .

Tác động kinh tế ban đầu: Gián đoạn ô tô, tác động vĩ mô còn hạn chế

Các tác động kinh tế trước mắt có chọn lọc nhưng rõ rệt, tập trung vào lĩnh vực ô tô.

IEA báo cáo vào tháng 7 năm 2026 rằng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc vào tháng 4 năm 2025 "đã buộc một số nhà sản xuất ô tô phải giảm sản lượng hoặc tạm thời đình chỉ hoạt động" . Reuters cũng đưa tin vào tháng 7 năm 2025 rằng các hạn chế này "đã làm gián đoạn đáng kể các bộ phận của chuỗi cung ứng ô tô toàn cầu" và thúc đẩy các cuộc đàm phán trực tiếp Mỹ-Trung . Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) nhận thấy các biện pháp này "quá ngắn hạn để tạo ra các tác động kinh tế vĩ mô" tính đến đầu năm 2026, nhưng cảnh báo chúng báo hiệu khả năng vũ khí hóa sự thống trị nguồn cung của Trung Quốc .

Một nghiên cứu của Viện Thụy Điển đã ghi nhận "sự sụt giảm tạm thời đáng kể về khối lượng xuất khẩu" đối với một số khoáng sản quan trọng sau các biện pháp kiểm soát, với một số trải qua "sự sụt giảm vĩnh viễn và giá cả tăng mạnh" . ECB lưu ý rằng vào tháng 5 năm 2025, các lô hàng nam châm đất hiếm của Trung Quốc đã giảm khoảng 75% so với tháng trước trước khi phục hồi một phần .

Cảnh báo của IEA: 6.500 tỷ USD đang gặp rủi ro

Nguồn tin có thẩm quyền về rủi ro hệ thống là Báo cáo Triển vọng Khoáng sản Quan trọng Toàn cầu năm 2025 của IEA, được công bố vào ngày 21 tháng 5 năm 2025, với các bản cập nhật bổ sung vào tháng 7 năm 2026 . Phát hiện trọng tâm của IEA rất rõ ràng: việc thực thi đầy đủ các hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc có thể khiến 6.500 tỷ USD sản phẩm hạ nguồn bên ngoài Trung Quốc gặp rủi ro . Con số này bao gồm sản lượng từ các lĩnh vực ô tô, quốc phòng, hàng không vũ trụ, điện tử tiêu dùng và năng lượng sạch .

Rủi ro càng trở nên trầm trọng hơn do sự tập trung địa lý ngày càng xấu đi. IEA phát hiện ra rằng thị phần của ba nhà tinh chế hàng đầu đối với khoáng sản quan trọng đã tăng từ 82% năm 2020 lên 86% năm 2024, với việc Trung Quốc thống trị khâu chế biến hầu hết các khoáng sản chiến lược . Tính đến cuối năm 2025, khoảng một nửa tổng số khoáng sản chiến lược trên toàn cầu hiện đang chịu một số hình thức kiểm soát xuất khẩu, tăng mạnh so với năm 2023 .

IEA cảnh báo vào tháng 5 năm 2025 rằng các khoáng sản quan trọng đang phải đối mặt với nguy cơ ngày càng tăng về "sự gián đoạn gây đau đớn" do nguồn cung tập trung và sự gia tăng của các hạn chế xuất khẩu . Cơ quan này cũng báo cáo rằng đầu tư vào khoáng sản quan trọng thực sự đã giảm trong năm 2025, một phần do sự không chắc chắn về chính sách do chính các biện pháp kiểm soát xuất khẩu tạo ra .

Lưu ý quan trọng: Con số 6.500 tỷ USD giả định việc thực thi đầy đủ tất cả các hạn chế, bao gồm cả đợt thứ hai vào tháng 10 năm 2025 hiện đang bị đình chỉ. Nếu lệnh đình chỉ được giữ nguyên cho đến tháng 11 năm 2026, tác động thực tế sẽ nhỏ hơn.

Nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng của phương Tây: Tham vọng vượt quá thực tế

Các chính phủ phương Tây đã đáp trả bằng các cam kết chính sách và tài chính chưa từng có, nhưng năng lực sản xuất thực tế vẫn còn nhiều năm nữa mới có thể đạt được.

Hoa Kỳ:
Mỹ đã áp dụng một cách tiếp cận toàn chính phủ với sự tham gia của Bộ Quốc phòng, Bộ Năng lượng và Bộ Thương mại, cùng với Tổng công ty Tài chính Phát triển Quốc tế và Ngân hàng Xuất nhập khẩu . Bộ Quốc phòng Mỹ đặt mục tiêu có một chuỗi cung ứng hoàn chỉnh từ khai thác đến nam châm vào năm 2027 . Quan hệ đối tác khoáng sản quan trọng Mỹ-Úc được ký kết vào tháng 10 năm 2025 có giá trị 8,5 tỷ USD, với mỗi nước cam kết đầu tư ít nhất 1 tỷ USD trong vòng sáu tháng cho các dự án khai thác và chế biến mới . Dịch vụ Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS) đã xác định các dự án đất hiếm tiên tiến tại Bear Lodge (WY), Bokan Mountain (AK), Elk Creek (NE) và Round Top (TX), cùng với nhiều dự án khác ở Úc, Canada, Brazil và Thụy Điển .

Châu Âu:
EU đã thông qua Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng và Kế hoạch Hành động RESourceEU vào tháng 12 năm 2025, dành khoảng 3 tỷ euro để đẩy nhanh tiến độ khoảng 25 dự án chiến lược trong lĩnh vực khai thác, tinh chế và tái chế . Nghị viện châu Âu đã thông qua một nghị quyết vào tháng 7 năm 2025 đề cập rõ ràng đến các hạn chế đất hiếm của Trung Quốc .

Khu vực tư nhân:
Các công ty phương Tây như MP Materials, Lynas và Arafura đang xây dựng hoặc mở rộng năng lực tách và sản xuất nam châm . S&P Global Intelligence báo cáo "sự tăng trưởng nhanh chóng trong đầu tư công và tư" bên ngoài Trung Quốc, mặc dù cũng lưu ý "những hạn chế về địa chất cơ cấu" và nguy cơ dư thừa cung trong tương lai từ làn sóng đầu tư hiện tại .

Kiểm tra thực tế về tốc độ:
Chính IEA cũng cảnh báo rằng tiến trình hướng tới các chuỗi cung ứng đa dạng hơn sẽ "chậm chạp" . Bất chấp sự gia tăng của các thông báo dự án, CSIS đánh giá một năm sau các hạn chế rằng phương Tây vẫn "còn xa mới đạt được sự độc lập về chuỗi cung ứng" . Hoạt động tách đất hiếm quy mô thương mại bên ngoài Trung Quốc vẫn chưa hoạt động ở quy mô lớn, với hầu hết các dự án đặt mục tiêu tăng tốc trong giai đoạn 2026–2028 .

Tóm lại

Các hạn chế xuất khẩu năm 2025 của Trung Quốc là một bước leo thang đáng kể trong việc vũ khí hóa chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng, nhưng tác động kinh tế trước mắt của chúng còn ở mức vừa phải — tập trung vào sự gián đoạn ngành ô tô, với các tác động vĩ mô bị giảm bớt do việc đình chỉ đợt kiểm soát thứ hai. Cảnh báo trọng tâm của IEA là việc thực thi đầy đủ sẽ đe dọa 6.500 tỷ USD ngành công nghiệp hạ nguồn của phương Tây. Các nỗ lực đa dạng hóa của phương Tây đã được đẩy mạnh đáng kể về mặt chính sách và tài trợ, nhưng năng lực sản xuất thực tế ngang bằng với Trung Quốc vẫn còn nhiều năm nữa, và IEA cùng nhiều nhà phân tích mô tả tốc độ này là quá chậm để giảm thiểu đáng kể tình trạng dễ bị tổn thương trong ngắn hạn.