Alcoa được ba nước Mỹ, Úc, Nhật 'bật đèn xanh' xây nhà máy sản xuất gallium tại Tây Úc: Đòn phá thế độc quyền của Trung Quốc

Ngày 14/7/2026, Tập đoàn Alcoa (Mỹ) cùng chính phủ Úc, Nhật Bản và Mỹ chính thức công bố quyết định đầu tư cuối cùng (Final Investment Decision - FID) cho một nhà máy sản xuất gallium đặt ngay tại nhà máy lọc alumina Wagerup ở Tây Úc . Đây là dự án gallium đa phương lớn đầu tiên trên thế giới nằm ngoài lãnh thổ Trung Quốc, đánh dấu một nỗ lực phối hợp chưa từng có nhằm phá vỡ thế thống trị gần như tuyệt đối của Bắc Kinh đối với nguồn cung khoáng sản chiến lược này - một nguyên liệu đầu vào không thể thiếu cho ngành bán dẫn, thiết bị điện tử quốc phòng và truyền thông tiên tiến.

Sản lượng kỳ vọng và thị phần toàn cầu

• Nhà máy dự kiến sản xuất khoảng 100 tấn gallium mỗi năm như một sản phẩm phụ từ quy trình xử lý bauxite hiện có tại Wagerup .
• Khối lượng này chiếm khoảng 10% tổng nguồn cung gallium hiện tại của thế giới, theo xác nhận từ ban lãnh đạo Alcoa và hãng tin Reuters . Trước đó, Alcoa từng ước tính con số này là "gần 10%" nguồn cung toàn cầu .

Cấu trúc liên doanh: Japan Australia Gallium Associates (JAGA)

• Vào tháng 8/2025, tập đoàn thương mại Nhật Bản Sojitz Corporation và Tổ chức An ninh Kim loại và Năng lượng Nhật Bản (JOGMEC) đã thành lập một công ty liên doanh mang tên Japan Australia Gallium Associates Pty Ltd (JAGA) để tiến hành nghiên cứu phát triển chung cho việc sản xuất gallium tại Úc .
• Công ty con của Alcoa tại Úc, Alcoa of Australia, sau đó đã đạt được thỏa thuận phát triển chung với JAGA để thúc đẩy dự án Wagerup .
• Theo FID, Alcoa sẽ chịu trách nhiệm xây dựng và vận hành nhà máy, đóng vai trò là nhà quản lý xây dựng và vận hành cho liên doanh này . Thông cáo báo chí chính thức của Alcoa lưu ý rằng sự tham gia của công ty vào liên doanh dự kiến sẽ không có tác động tài chính đáng kể .

Khuôn khổ Khoáng sản Chiến lược Mỹ - Úc và nguồn tài trợ

• Vào tháng 10/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Úc Anthony Albanese đã ký kết một Khuôn khổ Khoáng sản Chiến lược Mỹ - Úc mang tính bước ngoặt tại Nhà Trắng, cam kết mỗi nước sẽ đầu tư ít nhất 1 tỷ USD vào các dự án khai thác và chế biến mới trong vòng sáu tháng, với tổng cam kết vượt quá 2 tỷ USD . Một số báo cáo ước tính giá trị của khuôn khổ này lên tới 8,5 tỷ USD cho nhiều dự án khác nhau .
• Export Finance Australia (EFA) cũng cung cấp hỗ trợ tài chính cho các dự án khoáng sản chiến lược của Úc theo khuôn khổ này .
• Cùng ngày ký kết khuôn khổ, Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ (EXIM) đã công bố bảy Thư bày tỏ quan tâm (LOI) trị giá hơn 2,2 tỷ USD để thúc đẩy các dự án khoáng sản chiến lược có liên quan đến Mỹ tại Úc . Dự án gallium của Alcoa là một trong những dự án trọng điểm được hưởng lợi từ cơ chế tài chính này.

Đối phó với sự thống trị và các lệnh cấm xuất khẩu của Trung Quốc

• Trung Quốc chiếm khoảng 89% công suất sản xuất gallium có độ tinh khiết thấp (primary low-purity) trên toàn thế giới, theo dữ liệu từ Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) .
• Vào tháng 8/2023, Trung Quốc áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với gallium và germanium, yêu cầu phải có giấy phép xuất khẩu đặc biệt. Động thái này được giới phân tích đánh giá là cách Bắc Kinh vũ khí hóa lợi thế độc quyền của mình để gây sức ép địa chính trị.
• Nhà máy gallium Wagerup được thiết kế để tạo ra một nguồn cung mới, không phụ thuộc vào Trung Quốc cho các nước đồng minh, trực tiếp giải quyết điểm yếu chiến lược đó . Thủ tướng Úc Anthony Albanese đã mô tả dự án này là "một bước ngoặt" (game changing) và "có tính chuyển đổi" (transformative) đối với chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược .

Tiến độ xây dựng

• Alcoa cho biết các hoạt động xây dựng dự kiến sẽ bắt đầu sau khi hoàn tất công tác chuẩn bị mặt bằng . Hiện chưa có ngày vận hành cụ thể nào được công bố trong thông cáo FID, mặc dù các tín hiệu trước đó từ năm 2025 cho thấy mục tiêu đưa nhà máy vào sản xuất vào cuối năm 2026 . Tờ Wall Street Journal đưa tin nhà máy "sẽ do Alcoa xây dựng và vận hành" mà không nêu rõ năm hoàn thành trong bài viết về FID .

Ý nghĩa đa phương rộng lớn hơn

• Dự án này là một sáng kiến hàng đầu trong khuôn khổ Tuyên bố chung Úc - Nhật Bản về Hợp tác An ninh Kinh tế, vốn đã nâng khoáng sản chiến lược lên thành trụ cột cốt lõi trong quan hệ song phương vào tháng 5/2026 .
• Gallium là yếu tố thiết yếu để sản xuất chất bán dẫn gallium nitride (GaN), được sử dụng rộng rãi trong cơ sở hạ tầng 5G/6G, radar, liên lạc quân sự, hệ thống vệ tinh và thiết bị điện tử công suất cho xe điện . Trong đó, thị trường vi mạch tích hợp (IC) chiếm 74% tiêu thụ gallium nội địa của Mỹ, và thiết bị quang điện tử chiếm 25% .
• Bằng cách thiết lập một cơ sở sản xuất gallium trong chuỗi cung ứng của các nước đồng minh, dự án không chỉ giảm sự phụ thuộc chiến lược vào Trung Quốc cho cả sản xuất chip thương mại lẫn ứng dụng quốc phòng, mà còn tạo ra một khuôn mẫu cho các hợp tác đa phương về khoáng sản chiến lược trong tương lai có sự tham gia của Úc, Nhật Bản và Mỹ.