Eo biển Hormuz sau 4 tháng xung đột Mỹ - Iran: Tàu chở dầu quay đầu, lòng tin đổ vỡ

Dưới đây là đánh giá toàn diện, dựa trên bằng chứng từ các báo cáo của Reuters, AP, Bloomberg, NYT, NPR, CNBC và các nguồn khác về tình hình eo biển Hormuz hơn bốn tháng sau khi xung đột Mỹ - Iran nổ ra, tính đến đầu tháng 7 năm 2026.

---

1. Thỏa thuận tạm thời tháng 6: Điều khoản chính và những bất cập chết người

Vào ngày 15–17/6/2026, Mỹ và Iran đã ký một Bản ghi nhớ (MoU) gồm 14 điểm tại Evian, Pháp, nhằm chấm dứt ba tháng xung đột và mở lại eo biển Hormuz . Các điều khoản cốt lõi bao gồm:

• Cửa sổ 60 ngày miễn phí: Iran đồng ý cho tàu thương mại đi qua eo biển mà không thu phí trong 60 ngày, sau đó một cơ quan quản lý hàng hải chung Iran-Oman sẽ quản lý tuyến đường thủy này .
• Lệnh ngừng bắn trên mọi mặt trận: MoU kêu gọi chấm dứt "ngay lập tức và vĩnh viễn" các hoạt động quân sự, bao gồm cả ở Lebanon .
• Mỹ dỡ bỏ phong tỏa các cảng của Iran: Mỹ kết thúc lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran để đổi lấy cam kết đảm bảo an toàn đi lại của Iran .
• Cửa sổ đàm phán: Khoảng thời gian 60 ngày được dành để đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran, việc giải phóng các quỹ của Iran bị đóng băng và an ninh khu vực lâu dài .
• Quy tắc thông báo trước 48 giờ: Cơ quan Quản lý Eo biển Hormuz Vùng Vịnh (PGSA) của Iran yêu cầu tất cả các tàu phải gửi yêu cầu quá cảnh ít nhất 48 giờ trước để được "cho phép đi qua" .

Những bất cập chết người:

• Ngôn ngữ mơ hồ có chủ ý về quyền kiểm soát. Điều 5 của MoU nói rằng Iran "sẽ thu xếp bằng những nỗ lực tốt nhất của mình để đảm bảo an toàn cho tàu thuyền thương mại đi qua mà không thu phí" — một cụm từ được các nhà phân tích mô tả là bất đối xứng về mặt cấu trúc và không thể thực thi . Tehran giải thích điều này cho phép họ quyết định tàu nào được đi qua và đi theo lộ trình nào .
• Sự khác biệt ngay từ ngày đầu. Mỹ coi thỏa thuận như một sự mở cửa hoàn toàn. Truyền thông nhà nước Iran lại ca ngợi đây là một chiến thắng: tàu thuyền có thể đi qua miễn phí trong 60 ngày, sau đó Iran và Oman sẽ cùng quản lý eo biển .
• Không có lệnh ngừng bắn vĩnh viễn. Cả hai bên đều thừa nhận một hiệp ước hòa bình lâu dài vẫn cần được đàm phán .
• Không có cơ chế thực thi. MoU không có quy định về hình phạt nếu vi phạm, khiến Iran có thể tự do áp đặt các điều kiện quá cảnh của riêng mình .

---

2. Tàu chở dầu quay đầu và việc Iran bác bỏ đề nghị mở cửa của Mỹ

Vào giữa tháng 4/2026, sau khi một lệnh ngừng bắn tạm thời ngắn ngủi sụp đổ, Iran ra dấu hiệu có thể cho phép tàu thuyền đi qua vùng biển Oman — nhưng chỉ theo các điều khoản của họ, chứ không phải trong khuôn khổ do Mỹ dẫn đầu . Đáp lại đề nghị của Mỹ về việc mở lại eo biển một cách vô điều kiện:

• Năm tàu chở dầu của Hy Lạp và Ấn Độ đã quay đầu ngoạn mục gần bờ biển Oman vào ngày 17-18/4, sau khi có vẻ như đang cố gắng quá cảnh, bởi các chủ tàu và nhà kinh doanh dầu mỏ không thể có được sự đảm bảo rõ ràng từ Iran .
• IRGC tuyên bố eo biển sẽ vẫn đóng cửa, và các cuộc tấn công mới vào tàu dân sự đã dập tắt mọi tia hy vọng mới manh nha trong ngành vận tải biển .
• Điều kiện của Iran: Họ đề xuất mở lại eo biển chỉ khi Mỹ dỡ bỏ phong tỏa và chấm dứt mọi hành động thù địch — về cơ bản là yêu cầu Mỹ phải đầu hàng hoàn toàn trước khi bất kỳ hoạt động vận tải nào được nối lại .

Reuters đưa tin vào đầu tháng 7 rằng Tehran tin rằng từ ngữ của MoU tháng 6 "cho phép họ duy trì quyền kiểm soát tàu nào được đi qua và lộ trình nào chúng đi qua eo biển hẹp này" . Iran đã bác bỏ rõ ràng khái niệm do Mỹ ủng hộ về một luồng vận tải tự do, không bị quản lý.

---

3. Hai hệ thống luồng di chuyển đối đầu: Iran đối đầu với Hành lang Oman do Mỹ hậu thuẫn

Hai hệ thống vận tải khác nhau về cơ bản đã xuất hiện:

• Luồng của Iran (hành lang phía bắc): Iran khẳng định tất cả các tàu phải di chuyển trong các luồng được phê duyệt qua lãnh hải Iran, gửi yêu cầu trước 48 giờ cho PGSA và tuân thủ các quy trình hộ tống của IRGC. Vào ngày 3/7, bộ chỉ huy quân sự chung của Iran cảnh báo rằng các tàu chở dầu sử dụng các tuyến đường không được phép sẽ phải đối mặt với một "phản ứng mạnh mẽ" .

• Hành lang Oman do Mỹ hậu thuẫn (tuyến phía nam): Mỹ và Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã khởi động một sáng kiến sử dụng một tuyến đường phía nam qua vùng biển Oman với sự giám sát của Hải quân Mỹ, được thiết kế để vượt qua sự kiểm soát của Iran . Iran đã công khai bác bỏ điều này, với IRGC tuyên bố rằng bất kỳ tuyến đường nào được thiết lập "mà không có sự phối hợp của Tehran" là "không thể chấp nhận và cực kỳ nguy hiểm" .

• Oman bị kẹt giữa hai làn đạn: Trong khi MoU trên danh nghĩa hình dung một cơ quan quản lý hàng hải chung Iran-Oman sau 60 ngày, Iran "đang cạnh tranh gay gắt với Oman với tư cách là người ra quyết định đối với eo biển" và bác bỏ các đề xuất về lộ trình do Oman dẫn đầu . Oman cho biết bất kỳ hệ thống nào nước này tạo ra với Iran cũng phải quản lý các dịch vụ hàng hải — nhưng Iran muốn giành toàn bộ quyền kiểm soát hoạt động.

---

4. Sự phục hồi giao thông ngắn ngủi và sự đảo chiều bạo lực vào cuối tháng 6

Sự phục hồi vận tải biển sau thỏa thuận ngày 15/6 là có thật nhưng chỉ tồn tại trong thời gian ngắn:

• Tuần 18–25/6: Lượng dầu thô vận chuyển qua Hormuz đã tăng lên mức cao nhất kể từ khi chiến tranh bắt đầu vào tháng 2, với nhu cầu mạnh mẽ từ châu Á thúc đẩy sự gia tăng .
• Vụ tấn công ngày 25/6: Một máy bay không người lái của Iran đã tấn công một tàu chở hàng gần bờ biển Oman — cuộc tấn công đầu tiên nhằm vào một tàu thương mại sau khi thỏa thuận được ký kết. IMO của Liên Hợp Quốc đã tạm thời dừng kế hoạch sơ tán tàu của mình .
• Các cuộc không kích trả đũa của Mỹ (26/6): Quân đội Mỹ đã tấn công các mục tiêu của Iran, với mỗi bên cáo buộc bên kia vi phạm lệnh ngừng bắn .
• Sụp đổ giao thông (28–29/6): Lưu lượng tàu "giảm đáng kể trong suốt cuối tuần" khi một loạt các cuộc tấn công trong bốn ngày khiến các chủ tàu cho rằng việc quá cảnh quá nguy hiểm . Một công ty theo dõi ngành công bố năng lực chỉ đạt 15% so với mức trước chiến tranh .
• Thỏa thuận tạm thời "trên thực tế đã sụp đổ" vào ngày 28/6, đẩy eo biển trở lại trạng thái "tê liệt hoạt động", theo các nhà phân tích hàng hải .

---

5. Tình hình hiện tại (Đầu tháng 7 năm 2026)

Tính đến ngày 3/7/2026 (ngày gần nhất trong các nguồn có sẵn):

• Iran duy trì rằng họ có quyền kiểm soát tất cả các hoạt động vận tải biển và yêu cầu các tàu chỉ sử dụng các tuyến đường được Iran phê duyệt .
• Mỹ tiếp tục bác bỏ mọi yêu cầu của Iran về việc thu phí hoặc kiểm soát quá cảnh. Ngoại trưởng Marco Rubio đã nhắc lại lập trường đó sau vụ tấn công ngày 25/6 .
• Cửa sổ 60 ngày miễn phí đang tiến gần đến thời điểm hết hạn vào giữa tháng 8, trong khi không có thỏa thuận lâu dài nào trong tầm nhìn.

---

Lưu ý của biên tập: Các nguồn có sẵn không cung cấp thông tin trực tiếp về bài phát biểu của Tổng thống Trump tại núi Rushmore hay chi tiết về vai trò hòa giải của Qatar và Pakistan trong bối cảnh này, mặc dù các nguồn tin của Reuters, AP và Bloomberg xác nhận Iran đã bác bỏ khuôn khổ mở cửa của Mỹ vào tháng 4/2026.