CERN tắt máy LHC: Kết thúc kỷ nguyên vàng, chuẩn bị cho 'siêu máy' mới vào năm 2030

Kết thúc một kỷ nguyên: CERN tắt máy LHC

Vào ngày 29 tháng 6 năm 2026, chùm hạt cuối cùng đã được đổ bỏ, chính thức khép lại Run 3 và hơn 16 năm vận hành đầy biến động của Máy gia tốc hạt lớn (LHC) tại CERN (Thụy Sĩ) . Ngay sau đó, trung tâm nghiên cứu bước vào Long Shutdown 3 (LS3) – đợt ngừng hoạt động dài hạn thứ ba và cũng là lớn nhất từ trước đến nay. Quá trình này dự kiến kéo dài tới 4 năm, huy động hàng nghìn kỹ sư và chuyên gia làm việc trên khắp các đường hầm dài 27 km .

LS3 không chỉ là một đợt bảo trì thông thường. Đây là giai đoạn then chốt để thực hiện chương trình nâng cấp, hợp nhất và lắp đặt hệ thống mới nhằm biến LHC thành High-Luminosity LHC (HL-LHC) – một cỗ máy hoàn toàn mới với năng suất vượt trội .

Những thành tựu khoa học vĩ đại của LHC

Trước khi bước vào thời kỳ 'ngủ đông' để thay da đổi thịt, LHC đã ghi tên mình vào lịch sử với vô số thành tựu:

• Phát hiện hạt Higgs Boson: Ngày 4/7/2012, các thí nghiệm ATLAS và CMS công bố phát hiện một boson mới phù hợp với mô hình chuẩn – sự kiện kết thúc cuộc săn tìm kéo dài 5 thập kỷ . Phát hiện này đã mang về giải Nobel Vật lý năm 2013 cho François Englert và Peter Higgs .
• Run 1 (2010–2012): Va chạm đầu tiên ở năng lượng 3.5 TeV mỗi chùm, lập kỷ lục thế giới và mở đường cho khám phá Higgs .
• Run 2 (2015–2018): Va chạm ở năng lượng 6.5 TeV mỗi chùm, mang lại các phép đo độ chính xác cực cao về hạt Higgs và nhiều quá trình hiếm gặp .
• Run 3 (2022–2026): Tiếp tục các va chạm proton và ion nặng, tích lũy bộ dữ liệu khổng lồ lên tới hàng trăm femtobarn nghịch đảo .

Chi tiết nâng cấp HL-LHC: Công nghệ và chi phí

Dự án HL-LHC là một cuộc cách mạng kỹ thuật thực sự, với tổng mức đầu tư lên tới ~1,5 tỷ USD (tương đương 1,5–1,6 tỷ CHF), một trong những dự án nâng cấp tốn kém nhất trong lịch sử CERN.

Mục tiêu chính:

• Tăng độ sáng tích hợp (integrated luminosity) lên gấp 10 lần, đạt tới 3000 fb⁻¹, cho phép quan sát nhiều sự kiện hiếm hơn .

Công nghệ cốt lõi:

• Nam châm siêu dẫn mới: Các nam châm tứ cực (inner triplets) mạnh hơn, tạo ra từ trường 12 tesla (so với 8 T hiện tại), giúp hội tụ chùm hạt chặt hơn .
• Crab Cavities: Các khoang siêu dẫn tần số vô tuyến đặc biệt sẽ xoay nghiêng các bó hạt trước khi va chạm để tối đa hóa diện tích tiếp xúc, khắc phục tổn thất hình học .
• Nâng cấp hệ thống khác: Collimator mới, tấm chắn bức xạ và nâng cấp toàn bộ các máy dò ATLAS, CMS, ALICE, LHCb .

Kế hoạch tái khởi động và khả năng mới

• Thời điểm dự kiến thu thập dữ liệu: Năm 2030 .
• Nghiên cứu Higgs chính xác: HL-LHC sẽ sản xuất khoảng 15 triệu hạt Higgs mỗi năm, cho phép nghiên cứu chi tiết các tương tác và tự tương tác của hạt, có thể phát hiện những sai lệch so với Mô hình Chuẩn.
• Săn tìm vật chất tối: Độ sáng cao hơn giúp tăng độ nhạy với các hạt tương tác yếu (WIMP) và các dấu hiệu vật lý siêu đối xứng khác.
• Mở rộng khả năng khám phá: Tăng thêm ~30% khả năng phát hiện các hạt nặng mới, mở rộng phạm vi khối lượng mà các hạt mới có thể được khám phá hoặc loại trừ .

Lưu ý: Con số '18 năm hoạt động' là ước lượng từ những va chạm đầu tiên (2010) đến hết Run 3 (2026), tuy nhiên thời gian thực tế máy hoạt động là ~13 năm do có các kỳ ngừng bảo trì.