Rạn nứt Ukraine-Ba Lan: Danh dự Thế chiến II leo thang thành khủng hoảng ngoại giao toàn diện

Một tranh chấp về vụ thảm sát 80 năm trước trong Thế chiến II đã bùng nổ thành cuộc khủng hoảng ngoại giao toàn diện giữa Ukraine và Ba Lan vào tháng 5–6/2026. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã đặt tên một đơn vị quân đội theo Quân đội Nổi dậy Ukraine (UPA), một tổ chức mà Ba Lan cho là chịu trách nhiệm cho vụ thảm sát hàng chục nghìn người Ba Lan gốc trong chiến tranh. Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki đáp trả bằng cách thu hồi Huân chương Đại bàng Trắng — phần thưởng cao quý nhất của Ba Lan — của Zelensky vào ngày 19/6, và lãnh đạo đối lập Jarosław Kaczyński kêu gọi chặn các cuộc đàm phán gia nhập Liên minh châu Âu (EU) của Ukraine, đe dọa hàng tỷ USD đầu tư tái thiết và con đường hướng Tây của Ukraine.

Nguyên nhân: Đặt tên đơn vị quân đội theo UPA

Vào ngày 27/5/2026, Tổng thống Zelensky đã ký sắc lệnh trao danh hiệu danh dự "Anh hùng UPA" cho Trung tâm Chiến dịch Đặc biệt riêng "Pivnich" thuộc Lực lượng Tác chiến Đặc biệt Ukraine . Quân đội Nổi dậy Ukraine (UPA) là một tổ chức dân tộc chủ nghĩa thời Thế chiến II, chiến đấu giành độc lập cho Ukraine chống lại cả Đức Quốc xã và Liên Xô. Tuy nhiên, UPA cũng đã tiến hành các vụ thảm sát hàng chục nghìn người Ba Lan gốc ở Volhynia và Đông Galicia trong các năm 1943–1944 — một sự kiện đau thương vẫn còn sâu sắc trong ký ức lịch sử Ba Lan .

Bộ Ngoại giao Ba Lan ngay lập tức lên án quyết định này . Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki gọi đó là hành động "xúc phạm", "không thể hiểu nổi" và "cực kỳ thất vọng" . Vào ngày 19/6/2026, Nawrocki chính thức thu hồi Huân chương Đại bàng Trắng — được trao cho Zelensky vào năm 2023 — trong một bài phát biểu dài gần 13 phút, tuyên bố rằng ông hành động "trước sự đồng ý của Tổng thống Zelensky về việc đặt tên một trong các đơn vị của lực lượng vũ trang Ukraine là 'Anh hùng UPA'" . Zelensky cho rằng việc thu hồi này có liên quan đến chính trị nội bộ Ba Lan; Nawrocki bác bỏ điều này, nói rằng tranh chấp hoàn toàn là về nhận thức lịch sử .

Leo thang: Dự luật Điện thờ Quốc gia của Zelensky

Vào ngày 28/6/2026, ở đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng, Zelensky đã trình lên Verkhovna Rada (Quốc hội Ukraine) một dự luật thành lập một Điện thờ Quốc gia Ukraine để tôn vinh những người Ukraine xuất sắc qua nhiều thế kỷ . Trong những phát biểu được nhiều người coi là lời đáp trả trực tiếp trước những chỉ trích của Ba Lan, Zelensky tuyên bố: "Sẽ không ai ra lệnh cho Ukraine những anh hùng mà chúng tôi tôn vinh" . Mặc dù ông không đề cập trực tiếp đến Ba Lan, các quan chức và truyền thông Ba Lan coi dự luật này là một sự leo thang có chủ đích, chỉ làm sâu sắc thêm rạn nứt .

Phản ứng chính trị: Sự thống nhất chưa từng có trên toàn bộ phổ chính trị Ba Lan

Phản ứng ở Ba Lan là sự thống nhất hiếm thấy, vượt qua các ranh giới đảng phái và ý thức hệ:

• Tổng thống Karol Nawrocki (độc lập/dân tộc chủ nghĩa) — đã thu hồi Huân chương Đại bàng Trắng và mô tả quyết định này khiến cho phần thưởng trở nên "không thể duy trì được" .
• Thủ tướng Donald Tusk (Cương lĩnh Công dân, trung dung) — mô tả quyết định của Zelensky là "vô nghĩa" và nói rằng các nhà lãnh đạo Ba Lan "đoàn kết" trong sự lên án của họ . Nawrocki kêu gọi cả hai tổng thống "vượt lên trên cảm xúc lịch sử" .
• Bộ trưởng Ngoại giao Radosław Sikorski (Cương lĩnh Công dân) — nói rằng ông "thất vọng vì Tổng thống Zelensky đã không xem xét đến sự nhạy cảm lịch sử của Ba Lan", nhưng cảnh báo rằng bất kỳ cuộc cãi vã nào về quá khứ giữa Ba Lan và Ukraine sẽ có "một người chiến thắng rõ ràng: Vladimir Putin" .
• Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Quốc phòng Władysław Kosiniak-Kamysz — đã gặp người đứng đầu Văn phòng Tổng thống Ukraine Kyrylo Budanov tại Warsaw vào ngày 6/6 để tìm cách hạ nhiệt căng thẳng, nhưng việc đặt tên vẫn được giữ nguyên .
• Jarosław Kaczyński (Luật và Công lý / PiS, đối lập bảo thủ) — kêu gọi Warsaw chặn các vòng đàm phán mới về việc gia nhập EU của Ukraine, theo tờ Financial Times . Điều này đánh dấu một sự thay đổi đáng kể so với lập trường ủng hộ Ukraine kiên quyết trước đây của PiS.

Ngay cả Chủ tịch Quốc hội Ba Lan cũng kêu gọi bình tĩnh, nhưng sự lên án trên toàn bộ phổ chính trị là hoàn toàn .

Hậu quả kinh tế và sự lo ngại của giới doanh nghiệp

Cuộc khủng hoảng ngoại giao trực tiếp đe dọa Hội nghị Tái thiết Ukraine tại Gdańsk (25–26/6/2026). Bloomberg đưa tin rằng "căng thẳng lịch sử" đang gây ra sự không chắc chắn cho sự kiện này . Hội đồng Doanh nghiệp Ba Lan đã đưa ra lời kêu gọi khẩn cấp tới cả hai tổng thống, yêu cầu chấm dứt ngay lập tức cuộc xung đột công khai và cảnh báo rằng sự leo thang "có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng ở cả hai nước" .

Bất chấp căng thẳng, Ukraine vẫn tiến hành. Thủ tướng Denys Shmyhal cho biết Kyiv kỳ vọng sẽ ký được các thỏa thuận trị giá hơn 10 tỷ euro tại diễn đàn . Hội nghị đã diễn ra với một giọng điệu hòa giải — mặc dù không có sự tham dự trực tiếp của Tổng thống Zelensky — và Ukraine đã công bố khoản giải ngân đầu tiên trị giá 3,2 tỷ euro từ khoản vay 90 tỷ euro của EU . Tuy nhiên, bầu không khí chính trị lạnh nhạt có nguy cơ làm nản lòng các nhà đầu tư quốc tế. Các nhà phân tích mô tả năm 2026 là một "năm quyết định" cho hợp tác kinh tế Ukraine-Ba Lan, với rạn nứt này có khả năng làm tổn hại đến sức hấp dẫn tái thiết rộng lớn hơn của Ukraine trong số các nhà hảo tâm châu Âu .

Những gì đang bị đe dọa

Tranh chấp mang theo những hậu quả vượt xa biểu tượng lịch sử:

• Gia nhập EU: Ba Lan từng là người ủng hộ mạnh mẽ nhất của Ukraine trong EU. Lời kêu gọi chặn đàm phán của Kaczyński, dù không mang tính ràng buộc, báo hiệu sự miễn cưỡng ngày càng tăng của Ba Lan . Con đường vào EU của Ukraine vốn đã bị chặn bởi quyền phủ quyết của Hungary về việc mở các cuộc đàm phán chính thức ; sự phản đối của Ba Lan sẽ thêm một rào cản lớn thứ hai.
• Đầu tư tái thiết: Ukraine cần hàng trăm tỷ đô la để xây dựng lại. Ba Lan là một trung tâm hậu cần và đối tác đầu tư quan trọng; cuộc khủng hoảng có nguy cơ làm xói mòn niềm tin của nhà đầu tư ngay khi nỗ lực phục hồi bắt đầu một cách nghiêm túc .
• Thương mại và viện trợ song phương: Ba Lan đã tiếp nhận hàng triệu người tị nạn Ukraine và tạo điều kiện cho viện trợ quân sự của phương Tây. Một rạn nứt kéo dài có thể làm phức tạp cả hai, mặc dù các quan chức Ba Lan liên tục nhấn mạnh rằng quyết định này không nhắm vào người dân Ukraine .

Tóm tắt các sự kiện và lập trường chính

• 27/5/2026 — Zelensky ký sắc lệnh đặt tên một đơn vị lực lượng đặc biệt theo UPA .
• 29/5 — Nawrocki công bố kế hoạch tước Huân chương Đại bàng Trắng của Zelensky .
• 6/6 — Các quan chức Ba Lan và Ukraine gặp nhau tại Warsaw để thảo luận về việc hạ nhiệt; việc đặt tên vẫn được giữ nguyên .
• 19/6 — Nawrocki chính thức thu hồi Huân chương Đại bàng Trắng của Zelensky .
• 22/6 — Hội đồng Doanh nghiệp Ba Lan cảnh báo về nguy cơ khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng .
• 25–26/6 — Hội nghị Tái thiết Ukraine tại Gdańsk diễn ra, Ukraine ký các thỏa thuận trị giá hơn 10 tỷ euro; giọng điệu hòa giải nhưng bị phủ bóng bởi tranh chấp .
• 26/6 — Kaczyński kêu gọi Ba Lan chặn các cuộc đàm phán gia nhập EU .
• 28/6 — Zelensky trình dự luật Điện thờ Quốc gia, tuyên bố "sẽ không ai ra lệnh" những anh hùng nào Ukraine tôn vinh .

Rạn nứt giữa Kyiv và Warsaw đại diện cho một trong những thử thách nghiêm trọng nhất đối với mạng lưới đồng minh của Ukraine kể từ khi cuộc xâm lược toàn diện của Nga bắt đầu. Trong khi cả hai bên đã bày tỏ mong muốn ngăn chặn thiệt hại lâu dài, mối bất bình lịch sử tiềm ẩn khó có thể được giải quyết nhanh chóng, và tác động của nó đối với con đường gia nhập EU và tương lai tái thiết của Ukraine vẫn còn bỏ ngỏ.