Nhà báo Belarus vừa được trả tự do cảnh báo: nới lỏng trừng phạt là quá sớm khi đàn áp vẫn tiếp diễn

Vào ngày 29 tháng 6 năm 2026, chỉ ba tháng sau khi được trả tự do sau hơn 5 năm trong các nhà tù Belarus, nữ nhà báo Katsiaryna Andreyeva đã đứng trước Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc tại Geneva và đưa ra một lời cảnh báo gay gắt: việc đánh đổi nới lỏng trừng phạt để lấy thả tù nhân chính trị là một thỏa thuận thiếu sót nếu hệ thống đàn áp cốt lõi vẫn còn nguyên vẹn . Lời khai của cô, cùng với một báo cáo mới của Đặc phái viên Liên Hợp Quốc, đã làm dấy lên cuộc tranh luận về việc liệu các cường quốc phương Tây có đang bị cuốn vào một vòng luẩn quẩn nhượng bộ mà không có thay đổi thực chất hay không.

Andreyeva được trả tự do vào tháng 3 năm 2026 như một phần trong đợt thả 250 tù nhân chính trị theo một thỏa thuận với Hoa Kỳ, theo đó Mỹ dỡ bỏ trừng phạt đối với một số ngân hàng và nhà xuất khẩu kali của Belarus . Cô là phóng viên của đài Belsat, bị bắt vào tháng 11 năm 2020 khi đang ghi hình trực tiếp một cuộc biểu tình ôn hòa và sau đó bị kết án với các tội danh chính trị, bao gồm cả tội "phản quốc" .

Cảnh báo cốt lõi của Andreyeva

Phát biểu trực tiếp trước Hội đồng, Andreyeva đã nêu ra một số lo ngại cụ thể:

• Việc nới lỏng trừng phạt là quá sớm khi các vụ bắt giữ mới vẫn tiếp diễn. Cô lập luận rằng mỗi lần trả tự do đều có thể bị vô hiệu hóa nếu chế độ chỉ cần bắt thêm người khác, biến thỏa thuận thành một giải pháp tạm thời chứ không phải là một cải cách thực chất .
• Hơn 950 tù nhân chính trị vẫn đang bị giam giữ. Ngay cả sau đợt thả tự do tháng 3, tổng số tù nhân chính trị, bao gồm cả nhà báo Ilyash, vẫn ở mức trên 950 .
• Điều kiện nhà tù khắc nghiệt và nỗi sợ hãi thường trực. Đã trải qua hơn 5 năm bị giam giữ, Andreyeva mô tả các điều kiện trong các nhà tù Belarus và bày tỏ nỗi lo sợ cho những người vẫn còn bị giam .
• Thỏa thuận không giải quyết được gốc rễ vấn đề. Cô cảnh báo rằng chế độ có thể "bổ sung" số lượng tù nhân chỉ sau một đêm, vì vậy việc thả tù nhân một lần là cơ sở không thỏa đáng để nới lỏng trừng phạt .

Báo cáo tháng 6/2026 của LHQ tìm thấy gì?

Đặc phái viên LHQ Nils Muižnieks đã trình bày báo cáo mới nhất của mình cùng ngày Andreyeva phát biểu. Bao gồm giai đoạn từ ngày 1 tháng 4 năm 2025 đến ngày 31 tháng 3 năm 2026, báo cáo kết luận rằng Belarus vẫn tiếp tục "vi phạm một cách có hệ thống và nghiêm trọng các nghĩa vụ nhân quyền quốc tế của mình" . Các phát hiện chính bao gồm:

• "Belarus tiếp tục đàn áp bất đồng chính kiến một cách có hệ thống" mà không có dấu hiệu cải thiện .
• Hơn 950 tù nhân chính trị vẫn bị giam giữ tại thời điểm báo cáo được trình bày .
• Chế độ vẫn duy trì các chiến thuật đàn áp cũ và đồng thời nghĩ ra những chiến thuật mới, bao gồm cả việc khủng bố những người đã giúp đỡ Ukraine .
• Một báo cáo riêng của Nhóm chuyên gia độc lập LHQ từ tháng 3 năm 2026 cho thấy chỉ riêng trong năm 2025, ít nhất 1.254 người đã bị kết án với các tội danh chính trị, và các vi phạm nhân quyền vẫn ở mức "nghiêm trọng, có hệ thống và bao trùm", với một số hành vi cấu thành tội ác chống lại loài người .
• Báo cáo Thế giới 2026 của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) lưu ý rằng sự đàn áp chính trị vẫn tiếp diễn 5 năm sau cuộc biểu tình năm 2020 .

Lập trường nhất quán của EU

Liên minh châu Âu đã nhiều lần khẳng định thông điệp tương tự thông qua các tuyên bố và nghị quyết chính thức:

• Tháng 3/2025 (Hội đồng châu Âu): EU tuyên bố vẫn "hết sức quan ngại về các vi phạm nhân quyền đang diễn ra ở Belarus, bao gồm bắt giữ tùy tiện, tra tấn và đối xử tệ bạc, từ chối quyền được xét xử công bằng và đúng thủ tục pháp lý", lưu ý rằng hơn 1.250 tù nhân chính trị đang bị giam giữ bất công vào thời điểm đó .
• Tháng 6/2025 (Hội đồng Nhân quyền LHQ): EU lên án "sự đàn áp chính trị tiếp diễn và cuộc đàn áp tự do ngôn luận, hội họp và hiệp hội, bao gồm cả việc lạm dụng luật chống khủng bố và chống cực đoan" .
• Tháng 10/2025 (Nghị quyết Nghị viện châu Âu): Các nghị sĩ châu Âu lên án mạnh mẽ sự đàn áp ở Belarus, yêu cầu trả tự do ngay lập tức cho tất cả tù nhân chính trị và kêu gọi EU duy trì cam kết và hỗ trợ các lực lượng dân chủ .
• EU không công nhận cuộc bầu cử tổng thống tháng 1 năm 2025 là hợp pháp và mô tả sự đàn áp của chế độ Lukashenko đang mở rộng ra bên ngoài biên giới Belarus, nhắm mục tiêu vào người Belarus ở nước ngoài bằng hoạt động giám sát, đe dọa và truy tố .

Bức tranh toàn cảnh: các con số nói lên điều gì

Nhiều nguồn độc lập vẽ nên một bức tranh nhất quán về một chế độ không hề thay đổi hành vi. Trung tâm Nhân quyền Viasna ghi nhận 1.208 tù nhân chính trị đang bị giam giữ tính đến tháng 4 năm 2025 . Nhóm chuyên gia độc lập của LHQ báo cáo rằng trong năm 2025, ít nhất 1.254 người đã bị kết án vì các tội danh chính trị . Human Rights Watch lưu ý rằng tính đến tháng 12 năm 2025, ít nhất 1.110 người vẫn ở sau song sắt vì các lý do chính trị . Báo cáo năm 2025 của Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International) kết luận rằng chính quyền "tiếp tục lạm dụng hệ thống tư pháp để bịt miệng và trừng phạt những người bất đồng chính kiến và phe đối lập" .

Kết luận

Cảnh báo của Andreyeva — rằng nới lỏng trừng phạt mà không chấm dứt được hệ thống đàn áp cốt lõi là một thỏa thuận thiếu sót — đã được cả LHQ và EU xác nhận mạnh mẽ. Các bằng chứng cho thấy các vụ bắt giữ, kết án chính trị, tra tấn và vi phạm nhân quyền có hệ thống vẫn tiếp diễn không suy giảm dưới thời Alexander Lukashenko. Câu hỏi đặt ra là liệu mô hình "tù nhân đổi lấy trừng phạt" có bao giờ mang lại sự thay đổi lâu dài, hay nó chỉ đơn giản mang đến cho chế độ một cách để thiết lập lại vị thế quốc tế trong khi vẫn duy trì quyền kiểm soát trong nước.