Vì sao các nhà máy lọc dầu 'teapot' của Trung Quốc lao dốc xuống mức thấp nhất kể từ năm 2017?

Các nhà máy lọc dầu độc lập quy mô nhỏ của Trung Quốc, thường được gọi là 'teapot' (ấm trà), đã giảm tỷ lệ vận hành xuống mức thấp kỷ lục 50,5% trong tuần kết thúc ngày 21 tháng 6 năm 2026. Đây là mức thấp nhất kể từ năm 2017, thậm chí còn thấp hơn cả thời kỳ đỉnh điểm của đại dịch COVID-19 . Sự sụp đổ này là kết quả của một loạt các cú sốc địa chính trị, quy định và nhu cầu. Dưới đây là những gì đã xảy ra và những tín hiệu mà nó gửi đi.

Nguyên nhân trực tiếp khiến các nhà máy teapot lao dốc

• Xung đột Mỹ-Iran và việc đóng cửa eo biển Hormuz. Các hành động quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran vào ngày 28 tháng 2 năm 2026 đã khiến Tehran đóng cửa eo biển Hormuz – một điểm nghẽn chiến lược cho khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu . Điều này cắt đứt 'mạch sống' của các nhà máy teapot: nguồn dầu thô Iran giá rẻ. Các nhà máy teapot ở tỉnh Sơn Đông từ lâu đã là những nhà nhập khẩu dầu Iran lớn nhất, và việc nguồn cung đột ngột bị cắt đã phá hủy lợi thế về nguyên liệu đầu vào của họ .
• Giá nguyên liệu đầu vào tăng vọt. Khi nguồn dầu thô bị trừng phạt giá rẻ bị chặn lại và giá dầu thô toàn cầu tăng vọt, các nhà máy teapot mất đi mức chiết khấu sâu vốn là nền tảng cho mô hình kinh doanh của họ. Biên lợi nhuận lọc dầu của họ rơi vào vùng âm sâu nhất kể từ năm 2024 .
• Nhu cầu nhiên liệu nội địa yếu. Tiêu thụ xăng và dầu diesel của Trung Quốc vẫn trì trệ trong bối cảnh phục hồi kinh tế chậm chạp, khiến các nhà máy teapot không có một thị trường nội địa mạnh mẽ để tiêu thụ sản phẩm, ngay cả khi họ có thể tìm được nguồn dầu thô .
• Hạn ngạch xuất khẩu bị siết chặt. Bắc Kinh kiểm soát chặt chẽ hạn ngạch xuất khẩu nhiên liệu, ngăn cản các nhà máy teapot xả lượng hàng tồn kho ra thị trường quốc tế để bù đắp cho nhu cầu nội địa yếu .
• Các quy định thuế và phí mới. Vào tháng 1 năm 2025, Trung Quốc áp dụng các quy tắc thuế quan và thuế mới, trực tiếp bóp nghẹt biên lợi nhuận của các nhà máy teapot, khiến một số nhà máy phải ngừng hoạt động hoàn toàn . Những rào cản về quy định này càng làm trầm trọng thêm các cú sốc bên ngoài.

Những tín hiệu về nhu cầu dầu thô của Trung Quốc

• Nhập khẩu dầu thô tổng thể của Trung Quốc trong năm 2025 vẫn cao kỷ lục – 580 triệu tấn, tăng 4,6% – nhưng sự gia tăng này chủ yếu đến từ các siêu nhà máy lọc dầu nhà nước tích trữ dầu thô Nga giá rẻ, chứ không phải từ sự tăng trưởng nhu cầu thực sự . Các nhà máy teapot, vốn nhạy cảm hơn nhiều với biên lợi nhuận, chính là 'chim hoàng yến trong mỏ than'.
• Ngành lọc dầu đang phân hóa. Các tập đoàn nhà nước đang mở rộng và vận hành gần hết công suất, trong khi các nhà máy teapot độc lập đang bị đẩy vào suy thoái cơ cấu . Wood Mackenzie báo cáo rằng các nhà máy lọc dầu Trung Quốc nói chung chỉ hoạt động ở mức 75% công suất trong năm 2024, mức thấp thứ hai kể từ năm 2019 và thấp hơn nhiều so với tỷ lệ trên 90% của các nhà máy Mỹ .
• Nhu cầu nhiên liệu của Trung Quốc có thể đã đạt đỉnh. Các nhà phân tích cho rằng nhu cầu xăng và dầu diesel của Trung Quốc đã chạm đến một cao nguyên dài hạn, điều này sẽ vĩnh viễn giới hạn khả năng phục hồi của các nhà máy teapot .

Tác động đến thị trường dầu mỏ toàn cầu

• Việc các nhà máy teapot Trung Quốc giảm mua hàng đang loại bỏ một nguồn cầu nhạy cảm về giá lớn khỏi thị trường dầu thô toàn cầu, đặc biệt là đối với các loại dầu có hàm lượng lưu huỳnh trung bình từ Trung Đông và Nga. Điều này gây áp lực giảm lên biên lợi nhuận lọc dầu toàn cầu và làm phức tạp thêm cán cân cung-cầu.
• Các nhà máy lọc dầu châu Á-Thái Bình Dương đang làm chậm các hợp đồng mua dầu thô Trung Đông trong bối cảnh gián đoạn, góp phần vào việc tái định tuyến lại các dòng chảy dầu mỏ toàn cầu .
• Bộ Tài chính Mỹ đã tăng cường thực thi các lệnh trừng phạt đối với các trung gian có trụ sở tại Trung Quốc vốn đã tiếp tay đưa dầu Iran đến các nhà máy teapot, siết chặt thêm kênh cung ứng .

Triển vọng phục hồi: Vô cùng bất định

• Ngắn hạn: Các nhà phân tích tại Energy Aspects đã dự báo tỷ lệ vận hành của teapot có thể giảm xuống mức thấp nhất là 50% vào tháng 4 năm 2026; dự báo này đã trở thành hiện thực . Biên lợi nhuận vẫn âm và nhiều nhà máy đang thua lỗ ở mức sử dụng công suất hiện tại .
• Những rào cản cơ cấu vẫn còn dai dẳng. Các nhà máy teapot đã gặp khó khăn ngay cả trước cuộc khủng hoảng Hormuz do tình trạng dư thừa công suất, áp lực pháp lý và nhu cầu nhiên liệu chậm lại. Ngay cả khi eo biển Hormuz được mở cửa trở lại, chuỗi cung ứng dầu thô bị trừng phạt giá rẻ từng duy trì hoạt động của họ đã bị phá vỡ nghiêm trọng bởi các lệnh trừng phạt của Mỹ .
• Một cuộc thanh lọc đang diễn ra. Nhiều nhà máy teapot nhỏ hơn đã ngừng hoạt động vô thời hạn . Lĩnh vực này đang đối mặt với sự hợp nhất vĩnh viễn, chỉ những nhà máy lọc dầu độc lập lớn nhất hoặc có tích hợp sâu nhất mới có thể tồn tại . Một sự trở lại tỷ lệ vận hành trước khủng hoảng (thường là 60-70%) dường như khó xảy ra nếu không có sự đảo ngược mạnh mẽ về giá dầu thô, việc nới lỏng các lệnh trừng phạt, hoặc sự phục hồi của tiêu thụ nhiên liệu Trung Quốc – tất cả những điều này vẫn chưa thấy rõ tính đến giữa năm 2026.