Ba động lực hội tụ

1. El Niño có khả năng đạt cường độ kỷ lục (2026–27)

Trung tâm Nghiên cứu Chung của Liên minh Châu Âu gọi El Niño sắp tới là 'gần như chắc chắn' và có 'khả năng rất cao trở nên rất mạnh và thậm chí biến thành một sự kiện chưa từng có' . Trung tâm Dự báo Khí hậu (CPC) của NOAA (Hoa Kỳ) báo cáo ngày 23/6/2026 rằng điều kiện El Niño đã xuất hiện từ tháng 5/2026 và đưa ra xác suất 63% cho một El Niño 'rất mạnh' kéo dài qua mùa đông Bắc bán cầu 2026–27 . Trung tâm Dự báo Thời tiết Hạn vừa Châu Âu (ECMWF) ước tính 80% khả năng sự kiện này mạnh và 20–25% khả năng đạt trạng thái 'siêu' — một ngưỡng chỉ đạt được ba lần kể từ năm 1980 . Sự kiện này xảy ra trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu vốn đã chịu nhiều áp lực nghiêm trọng.

2. Xung đột khiến eo biển Hormuz đóng cửa, làm gián đoạn nguồn cung phân bón

Kể từ khi chiến sự bùng nổ vào ngày 28/2/2026, eo biển Hormuz gần như đã bị đóng cửa hiệu quả, cắt đứt khoảng một phần ba tổng lượng phân bón và nguyên liệu thô giao dịch toàn cầu, bao gồm urê, amoniac, khí tự nhiên và lưu huỳnh . Giá phân bón đã tăng vọt 30–40% trong tháng 3/2026, với chi phí nitơ tăng gấp đôi so với mức năm 2024 . Chuyên gia kinh tế trưởng của FAO cảnh báo rằng việc phong tỏa Hormuz 'không phải là sự gián đoạn vận chuyển tạm thời mà là sự khởi đầu của một cú sốc nông nghiệp có hệ thống' có thể gây ra một cuộc khủng hoảng giá lương thực toàn cầu nghiêm trọng trong vòng 6–12 tháng . Khảo sát của WEF về các chuyên gia kinh tế trưởng nêu rõ 'mối quan ngại sâu sắc' về sự gián đoạn sản xuất lương thực do việc đóng cửa này .

3. Hỗn loạn thị trường năng lượng làm gia tăng chi phí đầu vào

Giá dầu và khí đốt tự nhiên tăng vọt do việc đóng cửa Hormuz càng làm tăng chi phí sản xuất phân bón — khí tự nhiên là nguyên liệu đầu vào chính cho phân bón nitơ — cũng như chi phí nhiên liệu nông nghiệp và vận chuyển . Ngân hàng Thế giới dự báo chỉ số phân bón toàn cầu sẽ tăng hơn 30% trong năm .

Tác động dự kiến đối với các loại cây trồng và khu vực cụ thể

• Cây trồng dễ bị tổn thương nhất: Đường, lúa gạo, lúa mì, ca cao, ngô và đậu tương đối mặt với rủi ro nguồn cung đặc biệt nghiêm trọng . Đường và lúa gạo rất nhạy cảm với sự thay đổi lượng mưa do El Niño; lúa mì, ngô và đậu tương dễ bị tổn thương do giảm bón phân và hạn hán ở các vùng trồng trọt chính . FAO lo ngại rằng 7 đến 8 triệu tấn sản lượng lúa gạo ở châu Á và Thái Bình Dương có thể gặp rủi ro .
• Đông Nam Á: Được xác định là một trong những khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Sự gián đoạn Hormuz ảnh hưởng nặng nề đến dòng chảy năng lượng và phân bón, và El Niño đe dọa sản xuất lúa gạo và dầu cọ phụ thuộc vào gió mùa . Các chuyên gia Liên Hợp Quốc cảnh báo về 'hiệu ứng sốc kép' tiềm tàng .
• Nam Á / Ấn Độ: El Niño thường mang lại gió mùa yếu hơn, đe dọa các loại cây trồng vụ hè (lúa gạo, mía, các loại đậu) tại một khu vực vốn đã phải đối mặt với chi phí phân bón cao . Citi Research đặc biệt nhấn mạnh rủi ro đối với thị trường nông nghiệp Ấn Độ .
• Châu Phi (Đông & Nam): Báo cáo của Mercy Corps cảnh báo tình trạng mất an ninh lương thực sẽ trở nên tồi tệ hơn trong nửa cuối năm 2026 đến năm 2027 tại sáu quốc gia dễ bị tổn thương, với các tác động thứ cấp lên đầu vào nông nghiệp và chuỗi cung ứng nhân đạo . Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) ước tính thêm 45 triệu người có thể rơi vào tình trạng đói kém cấp tính .
• Châu Mỹ Latinh: El Niño thường gây hạn hán ở Úc và một phần Indonesia, đồng thời làm tăng nguy cơ mưa lớn ở một số khu vực Nam Mỹ. Tình trạng thiếu phân bón ảnh hưởng đến sản xuất ngô và đậu tương trên khắp châu Mỹ .
• Các nước G7: Mặc dù rủi ro đói kém cấp tính nhất là ở các nước đang phát triển, nhưng kênh lạm phát vẫn tác động đến các nền kinh tế phát triển thông qua chi phí nhập khẩu cao hơn cho phân bón, ngũ cốc, đường, ca cao và dầu thực vật .

Cảnh báo lạm phát lương thực có thể đạt mức hai con số tại G7

• Schroders (tháng 6/2026): David Rees, trưởng bộ phận kinh tế toàn cầu, cảnh báo rằng một El Niño mạnh cộng với sự gián đoạn nguồn cung phân bón 'có thể đẩy lạm phát lương thực năm tới lên mức hai con số' ở các nền kinh tế phát triển . Ông lưu ý rằng mức tăng 50% trong chỉ số giá lương thực của FAO có thể đẩy lạm phát lương thực G7 lên mức hai con số trong năm 2027 và thêm hơn 1 điểm phần trăm vào lạm phát chung .
• Citi Research (tháng 5/2026): Cảnh báo rằng giá hàng hóa nông nghiệp phải đối mặt với 'áp lực tăng đáng kể', với sự kết hợp giữa sự gián đoạn Hormuz và El Niño thúc đẩy một làn sóng lạm phát lương thực toàn cầu mới .
• Ghi chú phân tích ('Siêu El Niño: Nạn đói có theo sau chiến tranh?'): Cảnh báo 'cơn bão hoàn hảo' của thị trường năng lượng và phân bón bị chiến tranh tàn phá cộng với thời tiết khắc nghiệt tạo ra con đường trực tiếp dẫn đến lạm phát lương thực hai con số ở các nền kinh tế phát triển .
• Bloomberg (tháng 6/2026): Đưa tin El Niño đang ập đến một nền kinh tế 'không chuẩn bị cho sự hỗn loạn hơn' — với chi phí phân bón vốn đã tăng cao, việc giảm năng suất cây trồng sẽ trực tiếp chuyển thành giá lương thực tiêu dùng tăng vọt .
• FAO (tháng 6/2026): Chuyên gia kinh tế trưởng của FAO cảnh báo giá ngô, đậu tương và lúa mì đã tăng và 'sự gia tăng nguy hiểm của lạm phát giá lương thực vào cuối năm nay' là điều khó tránh khỏi trừ khi eo biển này được mở cửa trở lại .
• Fitch Ratings (tháng 6/2026): Cảnh báo El Niño có khả năng kéo dài đến đầu năm 2027, gây rủi ro lạm phát ngay cả đối với các nền kinh tế có xếp hạng tín nhiệm cao .
• UBS (tháng 6/2026): Xác nhận cú sốc phân bón do Trung Đông gây ra hiện đang lan truyền qua chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu, tạo tiềm năng cho một đợt tăng lạm phát trên khắp châu Á vào cuối năm nay đến năm 2027 .

Lưu ý và bất định

Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) đã đưa ra quan điểm thận trọng hơn vào tháng 4/2026, lưu ý rằng dự trữ ngũ cốc toàn cầu dồi dào và điều kiện cây trồng ban đầu thuận lợi có thể bù đắp phần nào cú sốc trong ngắn hạn . Tuy nhiên, hầu hết các phân tích tiếp theo từ tháng 6/2026 đã chuyển sang kịch bản nghiêm trọng hơn khi việc đóng cửa Hormuz kéo dài và El Niño đã xuất hiện.

Nhãn 'siêu El Niño' không phải là phân loại chính thức của NOAA, mặc dù nó được sử dụng rộng rãi trong các báo cáo tài chính và truyền thông để mô tả một sự kiện đặc biệt mạnh, nơi nhiệt độ mặt nước biển ở phía đông Thái Bình Dương tăng ít nhất 2 độ C so với bình thường . Mức độ nghiêm trọng cuối cùng phụ thuộc vào thời gian đóng cửa Hormuz, cường độ chính xác và mô hình địa lý của các bất thường về lượng mưa El Niño, và liệu các chính phủ có giải phóng kho dự trữ ngũ cốc chiến lược hay điều chỉnh các quy định về nhiên liệu sinh học hay không .

Ba động lực hội tụ

1. El Niño có khả năng đạt cường độ kỷ lục (2026–27)

Trung tâm Nghiên cứu Chung của Liên minh Châu Âu gọi El Niño sắp tới là 'gần như chắc chắn' và có 'khả năng rất cao trở nên rất mạnh và thậm chí biến thành một sự kiện chưa từng có' . Trung tâm Dự báo Khí hậu (CPC) của NOAA (Hoa Kỳ) báo cáo ngày 23/6/2026 rằng điều kiện El Niño đã xuất hiện từ tháng 5/2026 và đưa ra xác suất 63% cho một El Niño 'rất mạnh' kéo dài qua mùa đông Bắc bán cầu 2026–27 . Trung tâm Dự báo Thời tiết Hạn vừa Châu Âu (ECMWF) ước tính 80% khả năng sự kiện này mạnh và 20–25% khả năng đạt trạng thái 'siêu' — một ngưỡng chỉ đạt được ba lần kể từ năm 1980 . Sự kiện này xảy ra trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu vốn đã chịu nhiều áp lực nghiêm trọng.

2. Xung đột khiến eo biển Hormuz đóng cửa, làm gián đoạn nguồn cung phân bón

Kể từ khi chiến sự bùng nổ vào ngày 28/2/2026, eo biển Hormuz gần như đã bị đóng cửa hiệu quả, cắt đứt khoảng một phần ba tổng lượng phân bón và nguyên liệu thô giao dịch toàn cầu, bao gồm urê, amoniac, khí tự nhiên và lưu huỳnh . Giá phân bón đã tăng vọt 30–40% trong tháng 3/2026, với chi phí nitơ tăng gấp đôi so với mức năm 2024 . Chuyên gia kinh tế trưởng của FAO cảnh báo rằng việc phong tỏa Hormuz 'không phải là sự gián đoạn vận chuyển tạm thời mà là sự khởi đầu của một cú sốc nông nghiệp có hệ thống' có thể gây ra một cuộc khủng hoảng giá lương thực toàn cầu nghiêm trọng trong vòng 6–12 tháng . Khảo sát của WEF về các chuyên gia kinh tế trưởng nêu rõ 'mối quan ngại sâu sắc' về sự gián đoạn sản xuất lương thực do việc đóng cửa này .

3. Hỗn loạn thị trường năng lượng làm gia tăng chi phí đầu vào

Giá dầu và khí đốt tự nhiên tăng vọt do việc đóng cửa Hormuz càng làm tăng chi phí sản xuất phân bón — khí tự nhiên là nguyên liệu đầu vào chính cho phân bón nitơ — cũng như chi phí nhiên liệu nông nghiệp và vận chuyển . Ngân hàng Thế giới dự báo chỉ số phân bón toàn cầu sẽ tăng hơn 30% trong năm .

Tác động dự kiến đối với các loại cây trồng và khu vực cụ thể

• Cây trồng dễ bị tổn thương nhất: Đường, lúa gạo, lúa mì, ca cao, ngô và đậu tương đối mặt với rủi ro nguồn cung đặc biệt nghiêm trọng . Đường và lúa gạo rất nhạy cảm với sự thay đổi lượng mưa do El Niño; lúa mì, ngô và đậu tương dễ bị tổn thương do giảm bón phân và hạn hán ở các vùng trồng trọt chính . FAO lo ngại rằng 7 đến 8 triệu tấn sản lượng lúa gạo ở châu Á và Thái Bình Dương có thể gặp rủi ro .
• Đông Nam Á: Được xác định là một trong những khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Sự gián đoạn Hormuz ảnh hưởng nặng nề đến dòng chảy năng lượng và phân bón, và El Niño đe dọa sản xuất lúa gạo và dầu cọ phụ thuộc vào gió mùa . Các chuyên gia Liên Hợp Quốc cảnh báo về 'hiệu ứng sốc kép' tiềm tàng .
• Nam Á / Ấn Độ: El Niño thường mang lại gió mùa yếu hơn, đe dọa các loại cây trồng vụ hè (lúa gạo, mía, các loại đậu) tại một khu vực vốn đã phải đối mặt với chi phí phân bón cao . Citi Research đặc biệt nhấn mạnh rủi ro đối với thị trường nông nghiệp Ấn Độ .
• Châu Phi (Đông & Nam): Báo cáo của Mercy Corps cảnh báo tình trạng mất an ninh lương thực sẽ trở nên tồi tệ hơn trong nửa cuối năm 2026 đến năm 2027 tại sáu quốc gia dễ bị tổn thương, với các tác động thứ cấp lên đầu vào nông nghiệp và chuỗi cung ứng nhân đạo . Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) ước tính thêm 45 triệu người có thể rơi vào tình trạng đói kém cấp tính .
• Châu Mỹ Latinh: El Niño thường gây hạn hán ở Úc và một phần Indonesia, đồng thời làm tăng nguy cơ mưa lớn ở một số khu vực Nam Mỹ. Tình trạng thiếu phân bón ảnh hưởng đến sản xuất ngô và đậu tương trên khắp châu Mỹ .
• Các nước G7: Mặc dù rủi ro đói kém cấp tính nhất là ở các nước đang phát triển, nhưng kênh lạm phát vẫn tác động đến các nền kinh tế phát triển thông qua chi phí nhập khẩu cao hơn cho phân bón, ngũ cốc, đường, ca cao và dầu thực vật .

Cảnh báo lạm phát lương thực có thể đạt mức hai con số tại G7

• Schroders (tháng 6/2026): David Rees, trưởng bộ phận kinh tế toàn cầu, cảnh báo rằng một El Niño mạnh cộng với sự gián đoạn nguồn cung phân bón 'có thể đẩy lạm phát lương thực năm tới lên mức hai con số' ở các nền kinh tế phát triển . Ông lưu ý rằng mức tăng 50% trong chỉ số giá lương thực của FAO có thể đẩy lạm phát lương thực G7 lên mức hai con số trong năm 2027 và thêm hơn 1 điểm phần trăm vào lạm phát chung .
• Citi Research (tháng 5/2026): Cảnh báo rằng giá hàng hóa nông nghiệp phải đối mặt với 'áp lực tăng đáng kể', với sự kết hợp giữa sự gián đoạn Hormuz và El Niño thúc đẩy một làn sóng lạm phát lương thực toàn cầu mới .
• Ghi chú phân tích ('Siêu El Niño: Nạn đói có theo sau chiến tranh?'): Cảnh báo 'cơn bão hoàn hảo' của thị trường năng lượng và phân bón bị chiến tranh tàn phá cộng với thời tiết khắc nghiệt tạo ra con đường trực tiếp dẫn đến lạm phát lương thực hai con số ở các nền kinh tế phát triển .
• Bloomberg (tháng 6/2026): Đưa tin El Niño đang ập đến một nền kinh tế 'không chuẩn bị cho sự hỗn loạn hơn' — với chi phí phân bón vốn đã tăng cao, việc giảm năng suất cây trồng sẽ trực tiếp chuyển thành giá lương thực tiêu dùng tăng vọt .
• FAO (tháng 6/2026): Chuyên gia kinh tế trưởng của FAO cảnh báo giá ngô, đậu tương và lúa mì đã tăng và 'sự gia tăng nguy hiểm của lạm phát giá lương thực vào cuối năm nay' là điều khó tránh khỏi trừ khi eo biển này được mở cửa trở lại .
• Fitch Ratings (tháng 6/2026): Cảnh báo El Niño có khả năng kéo dài đến đầu năm 2027, gây rủi ro lạm phát ngay cả đối với các nền kinh tế có xếp hạng tín nhiệm cao .
• UBS (tháng 6/2026): Xác nhận cú sốc phân bón do Trung Đông gây ra hiện đang lan truyền qua chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu, tạo tiềm năng cho một đợt tăng lạm phát trên khắp châu Á vào cuối năm nay đến năm 2027 .

Lưu ý và bất định

Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) đã đưa ra quan điểm thận trọng hơn vào tháng 4/2026, lưu ý rằng dự trữ ngũ cốc toàn cầu dồi dào và điều kiện cây trồng ban đầu thuận lợi có thể bù đắp phần nào cú sốc trong ngắn hạn . Tuy nhiên, hầu hết các phân tích tiếp theo từ tháng 6/2026 đã chuyển sang kịch bản nghiêm trọng hơn khi việc đóng cửa Hormuz kéo dài và El Niño đã xuất hiện.

Nhãn 'siêu El Niño' không phải là phân loại chính thức của NOAA, mặc dù nó được sử dụng rộng rãi trong các báo cáo tài chính và truyền thông để mô tả một sự kiện đặc biệt mạnh, nơi nhiệt độ mặt nước biển ở phía đông Thái Bình Dương tăng ít nhất 2 độ C so với bình thường . Mức độ nghiêm trọng cuối cùng phụ thuộc vào thời gian đóng cửa Hormuz, cường độ chính xác và mô hình địa lý của các bất thường về lượng mưa El Niño, và liệu các chính phủ có giải phóng kho dự trữ ngũ cốc chiến lược hay điều chỉnh các quy định về nhiên liệu sinh học hay không .