Sa thải AI 2026: 4 báo cáo lớn hé lộ thực trạng mới của thị trường lao động

Các khảo sát và báo cáo năm 2026 từ Gallup, Mercer, Challenger, Gray & Christmas và Oliver Wyman đều hội tụ về một câu chuyện chung, đầy thách thức: AI đang tái cấu trúc thị trường lao động với tốc độ chóng mặt. Các lãnh đạo doanh nghiệp đang lên kế hoạch cắt giảm nhân sự quy mô lớn, nhân viên không sử dụng AI phải đối mặt với một mức phạt rõ ràng, các vị trí tuyển dụng đầu vào bị siết chặt, và phúc lợi của người lao động đã giảm mạnh – ngay cả khi năng suất mang lại vẫn còn mơ hồ.

Dưới đây là những gì mỗi báo cáo tiết lộ, đã được kiểm chứng dựa trên các nguồn gốc.

---

99% Lãnh đạo doanh nghiệp dự kiến sa thải do AI trước năm 2028

Báo cáo Global Talent Trends 2026 của Mercer đã khảo sát 12.000 người, bao gồm 825 lãnh đạo cấp C-suite và 1.650 lãnh đạo nhân sự. Phát hiện nổi bật: 99% lãnh đạo cho biết họ dự kiến AI sẽ gây ra ít nhất một số đợt cắt giảm nhân sự trong vòng hai năm tới (tức là đến năm 2028) .

Tuy nhiên, nhiều công ty trong số đó đang lên kế hoạch điều chuyển và đào tạo lại nhân viên thay vì chỉ cắt giảm thuần túy. Con số 99% nghe có vẻ gay gắt, nhưng thực tế bên dưới thường phức tạp và nhiều sắc thái hơn .

Đồng thời, mối lo ngại của người lao động về việc mất việc làm do AI đã tăng vọt từ 28% lên 40% so với cùng kỳ năm trước . Mercer cũng báo cáo rằng 62% nhân viên cảm thấy các nhà lãnh đạo đánh giá thấp tác động về mặt cảm xúc và tâm lý của AI, nhưng chỉ 19% lãnh đạo nhân sự xem xét những tác động này như một phần trong chiến lược triển khai kỹ thuật số của họ .

---

Nhân viên công nghệ ít dùng AI đối mặt nguy cơ mất việc cao gấp ba

Khảo sát tháng 2 năm 2026 của Gallup trên 23.000 người lao động Mỹ đã tạo ra một trong những phát hiện đáng chú ý nhất trong năm. Cụ thể, trong số nhân viên công nghệ, những người sử dụng AI ít hơn một lần mỗi tháng có xác suất bị sa thải dự đoán là 18%, so với 6% đối với những người sử dụng AI ít nhất hàng tháng – tức là cao gấp ba lần . Bloomberg đưa tin vào ngày 18 tháng 6 năm 2026 rằng phát hiện này vẫn có ý nghĩa thống kê ngay cả sau khi kiểm soát các yếu tố như tuổi tác, trình độ học vấn, ngành nghề và thời gian kể từ khi bị sa thải .

Trên tất cả các ngành, những người không sử dụng AI chiếm 62% số lao động bị sa thải so với 50% số người đang có việc làm – một khoảng cách có ý nghĩa thống kê . Lần đầu tiên, 50% người lao động Mỹ cho biết họ sử dụng AI tại nơi làm việc ít nhất một vài lần trong năm, tăng từ 46% của quý trước .

Một sắc thái quan trọng: chỉ khoảng 1% người lao động bị sa thải cho rằng việc mất việc của họ là trực tiếp do AI . Mối tương quan giữa việc không sử dụng AI và nguy cơ bị sa thải là rất mạnh, nhưng dữ liệu của Gallup chỉ mang tính tương quan. Nó không thể loại trừ hoàn toàn khả năng rằng những người lao động có tay nghề thấp hơn hoặc kém gắn kết hơn vừa tránh sử dụng AI vừa có nguy cơ bị sa thải cao hơn vì những lý do khác .

---

Vị trí tuyển dụng đầu vào và cấp thấp bị siết chặt nghiêm trọng

Khảo sát CEO toàn cầu năm 2026 của Oliver Wyman cho thấy 43% CEO hiện có kế hoạch cắt giảm các vị trí cấp thấp (junior) trong vòng một đến hai năm tới, tăng hơn gấp đôi so với con số 17% của năm 2025 . Ý định tuyển dụng ở cấp trung (mid-level) gần như tăng gấp ba, từ 10% lên 27%, làm thu hẹp thang sự nghiệp truyền thống từ đầu vào đến cấp cao . Bloomberg đưa tin hơn 40% CEO có kế hoạch cắt giảm các vị trí cấp thấp và chuyển hướng sang các vị trí cấp trung hoặc cấp cao, trong khi chỉ 17% có kế hoạch tăng cường tuyển dụng cấp thấp .

Chỉ số Việc làm AI Toàn cầu 2026 (Global AI Jobs Barometer) của PwC củng cố xu hướng này với một bộ dữ liệu khác. Các vị trí tuyển dụng đầu vào chịu tác động của AI đang được "cao cấp hóa" (seniorised): chúng có khả năng cao gấp 7 lần trong việc yêu cầu các kỹ năng truyền thống của cấp cao như lãnh đạo và tư duy chiến lược, và những vai trò được thiết kế lại này đã tăng trưởng 35% kể từ năm 2019, trong khi các vai trò đầu vào khác lại suy giảm .

Khảo sát của Oliver Wyman đóng khung tác động của AI đối với lực lượng lao động không phải là một câu chuyện sa thải hàng loạt mà là sự kìm hãm đường ống tuyển dụng (pipeline suppression): các công ty đang tự động hóa công việc vốn từng là lý do để tuyển dụng sinh viên mới tốt nghiệp, thay vì sa thải nhân viên hiện tại .

---

Cắt giảm do AI đang tăng tốc – Nhưng năng suất thì chưa thấy

Dữ liệu từ Challenger, Gray & Christmas cho thấy các vụ sa thải do AI đang tăng tốc nhanh chóng trên thực tế. AI là lý do số 1 được viện dẫn cho việc cắt giảm việc làm tại Mỹ trong tháng thứ ba liên tiếp tính đến tháng 5 năm 2026 . Trong tháng 3 năm 2026, AI chiếm khoảng 1 trong 4 vụ sa thải (15.341 trong tổng số 60.620 ca cắt giảm), tăng từ chỉ 5% trong cả năm 2025 . Trong tháng 4, 26% tổng số ca cắt giảm (21.490 việc làm) có liên quan đến AI . Đến tháng 5, AI đã thúc đẩy 40% tổng số ca cắt giảm (38.579 việc làm) .

Tuy nhiên, lợi ích năng suất ở cấp độ vĩ mô vẫn còn khó nắm bắt. Báo cáo State of the Global Workplace 2026 của Gallup lưu ý: "AI cải thiện năng suất cá nhân của người lao động, nhưng lợi ích ở cấp độ vĩ mô vẫn còn khó nắm bắt" . Điều này phản ánh một nghịch lý năng suất kinh điển – các lãnh đạo doanh nghiệp đang cắt giảm nhân sự dựa trên những hiệu quả dự kiến mà vẫn chưa thực sự hiện hữu ở cấp độ kinh tế tổng thể.

Một điểm đối trọng quan trọng: Dữ liệu tháng 2 năm 2026 của Challenger thực tế đã làm giảm bớt lo ngại về AI – số vụ sa thải giảm 55% so với tháng trước, xuống còn 48.307, và Wall Street Journal nhận xét rằng những con số này đã "làm dịu bớt lo ngại" về tác động của AI . Sự tăng tốc chỉ đến sau đó, từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2026.

---

Tinh thần nhân viên sụp đổ dưới mức thời kỳ đại dịch

Báo cáo Global Talent Trends 2026 của Mercer ghi nhận sự sụt giảm mạnh về phúc lợi của nhân viên: tỷ lệ nhân viên được phân loại là "đang phát triển tốt (thriving)" đã giảm từ 66% vào năm 2024 xuống chỉ còn 44% vào năm 2026 – thấp hơn cả mức trong thời kỳ đại dịch . Trong cùng thời kỳ, mối lo ngại của người lao động về việc mất việc làm do AI đã tăng từ 28% lên 40% .

Gallup riêng biệt cho thấy tỷ lệ nhân viên Mỹ cho biết chủ lao động của họ đang cắt giảm quy mô vẫn ổn định ở mức khoảng 21% trong quý 1 năm 2026, sau khi gần như tăng gấp ba từ mức khoảng 7% trong quý 2 năm 2022 lên quý 3 năm 2025 .

Dữ liệu cho thấy lực lượng lao động đang chịu áp lực kép: nguy cơ bị sa thải trực tiếp đối với những người tránh sử dụng công cụ AI, và sự lo lắng lan rộng ngay cả đối với những người đang sử dụng chúng.

---

Kết luận: Một thị trường đang chuyển đổi, chứ không phải sụp đổ

Bốn báo cáo thống nhất rằng AI đang định hình lại công việc nhanh hơn hầu hết các công ty có thể thích ứng, nhưng bức tranh có nhiều sắc thái hơn so với các tiêu đề giật gân. Con số 99% kỳ vọng từ các lãnh đạo được làm dịu đi bởi các kế hoạch đào tạo lại. Phát hiện về nguy cơ tăng gấp ba của Gallup có ý nghĩa thống kê mạnh mẽ nhưng chỉ mang tính tương quan. Và sự sụt giảm của Challenger trong tháng 2 cho thấy xu hướng này không phải là một đường thẳng.

Điều rõ ràng: thang sự nghiệp truyền thống đang bị nén lại, kiến thức về AI đang trở thành yếu tố tạo sự khác biệt tại nơi làm việc, và phúc lợi của người lao động đang bị ảnh hưởng. Đối với người lao động, thông điệp rất rõ ràng và thiết thực: sử dụng AI thường xuyên không còn là một lựa chọn để đảm bảo an toàn việc làm trong lĩnh vực công nghệ và các ngành liên quan. Đối với các công ty, nghịch lý năng suất cho thấy việc cắt giảm nhân sự mà không có sự điều chuyển có ý nghĩa có thể phản tác dụng.