Thỏa thuận dầu mỏ Mỹ-Iran tháng 6/2026: Làn gió mới cho Tehran, 'cơn ác mộng' cho thị trường năng lượng?

Ngày 17/6/2026, Tổng thống Donald Trump đã hoàn tất một thỏa thuận tạm thời với Iran, đình chỉ các lệnh trừng phạt của Mỹ, cho phép Iran tự do xuất khẩu dầu ngay lập tức và yêu cầu Tehran giảm kho dự trữ uranium làm giàu của mình . Khuôn khổ 14 đoạn này gia hạn lệnh ngừng bắn, mở lại eo biển Hormuz cho giao thông thương mại, dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ và khởi động một giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày (có thể gia hạn) cho một thỏa thuận cuối cùng . Bộ Tài chính Mỹ đã cấp giấy phép miễn trừ cho xuất khẩu dầu thô của Iran , và thỏa thuận bao gồm một chương trình phát triển kinh tế trị giá 300 tỷ USD do Mỹ dẫn đầu để phục hồi Iran . Một quan chức Mỹ mô tả đây là một "thỏa thuận dựa trên hiệu suất" — Iran chỉ có thể được hưởng lợi nếu tuân thủ tất cả các điều khoản, bao gồm không phát triển vũ khí hạt nhân .

Khối lượng và doanh thu xuất khẩu dầu ngay lập tức

Trong tuần đầu tiên sau thỏa thuận, Iran đã xuất khẩu khoảng 36 triệu thùng dầu, tạo ra gần 3 tỷ USD doanh thu . Đây là sự gia tăng đáng kinh ngạc so với tỷ lệ xuất khẩu thời chiến vốn đã cao: trong suốt cuộc xung đột, Iran đã xuất khẩu từ 2,4 đến 2,8 triệu thùng mỗi ngày, với doanh thu dầu hàng ngày gần gấp đôi so với mức trước xung đột .

Việc mở lại eo biển Hormuz — một điểm thắt cổ chai xử lý khoảng 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu — nhanh chóng định hình lại nguồn cung toàn cầu. Tổng lưu lượng vận tải đường biển tăng từ 9,6 triệu thùng mỗi ngày (bpd) trong tháng 5/2026 lên khoảng 12 triệu bpd vào đầu tháng 6, phản ánh việc loại bỏ mức bù rủi ro địa chính trị . Các nhà phân tích tại S&P Global cảnh báo rằng việc bình thường hóa hoàn toàn sẽ cần thời gian, khiến thị trường dầu thô thực tế thắt chặt trong suốt mùa hè , và việc khôi phục các mỏ dầu đã đóng cửa có thể mất nhiều tháng do hư hỏng kỹ thuật .

Tác động đến thị trường dầu mỏ toàn cầu

Dầu Brent đã giảm khoảng 36% so với đỉnh xung đột, với các nhà phân tích dự đoán dầu sẽ giao dịch trong khoảng 75 đến 82 USD/thùng trong ngắn hạn . IEA dự báo nguồn cung toàn cầu sẽ giảm 3,9 triệu thùng/ngày trong năm 2026 trước khi phục hồi 8 triệu thùng/ngày vào năm 2027, có khả năng tạo ra một lượng dư thừa dầu khổng lồ và giá thấp hơn vào năm 2027 . Các ngân hàng Phố Wall đã giảm dự báo giá của họ , và dầu đang hướng tới chuỗi giảm dài nhất trong năm . Tuy nhiên, ba siêu tàu chở dầu của Ả Rập Xê Út chở 6 triệu thùng đã gần như ngay lập tức đi qua Hormuz , báo hiệu rằng ít nhất một số bình thường hóa nguồn cung đang được tiến hành.

Việc IRGC nắm giữ nguồn tài chính khổng lồ

Theo luật ngân sách của Iran, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) nhận được một phần doanh thu từ dầu mỏ theo quy định của nhà nước. Trong năm tài chính trước, tỷ lệ của IRGC đã tăng lên 50% tổng doanh thu từ dầu mỏ , tăng từ khoảng một phần ba trước đó . Điều này mang lại cho IRGC ước tính khoảng 13 tỷ USD mỗi năm chỉ riêng từ xuất khẩu dầu, ngoài ngân sách nhà nước chính thức 2,5 tỷ USD .

IRGC kiểm soát các mạng lưới công ty bình phong rộng lớn và một đội tàu chở dầu ngầm — ước tính khoảng 560 tàu — vận chuyển dầu thô của Iran, chủ yếu đến Trung Quốc . Bộ Tài chính Mỹ đã nhiều lần trừng phạt các thực thể, tàu và cá nhân liên quan đến IRGC vì đã vận chuyển hàng trăm triệu USD dầu thông qua các kênh bất hợp pháp này . Một phân tích riêng cho thấy trong số 3,05 tỷ USD doanh thu dầu ngầm hàng tháng, IRGC lấy 50% trực tiếp .

Báo cáo từ Israel Hayom (ngày 22/6/2026) cho biết "hầu hết số tiền này thuộc về các công ty của Vệ binh Cách mạng," cho phép Iran nhanh chóng tái thiết hệ thống tên lửa đạn đạo của mình . Tính theo năm, thu nhập của Iran từ việc bán dầu với tốc độ sau thỏa thuận có thể đạt khoảng 100 tỷ USD một năm, gấp hơn bốn lần ngân sách chính thức trước xung đột của nước này . Dòng tiền mặt ngay lập tức từ thỏa thuận đã tài trợ cho việc tái thiết nhanh chóng kho vũ khí tên lửa đạn đạo của Iran, theo cùng một báo cáo .

Những lo ngại từ các quan chức và nhà phân tích Mỹ

Rủi ro về xác minh và tuân thủ. Một quan chức Mỹ nhấn mạnh rằng thỏa thuận này "dựa trên hiệu suất" và Iran chỉ có thể giữ các lợi ích nếu tuân thủ tất cả các điều khoản hạt nhân — nhưng các cơ chế thực thi và giám sát vẫn chưa rõ ràng . Các chuyên gia của Hội đồng Đại Tây Dương cảnh báo rằng Mỹ "đã không thể hiện sự kiên nhẫn cần thiết để hoàn thành một thỏa thuận hạt nhân phức tạp" và các động lực cơ cấu ở Mỹ, Iran và Israel sẽ khiến giai đoạn hai trở nên khó khăn .

IRGC làm giàu và quân sự hóa. Các nhà phân tích lưu ý rằng thỏa thuận này không đụng đến đế chế thương mại của IRGC — "trọng tâm thực sự" của nó , và dòng tiền mặt ngay lập tức đang tài trợ cho việc tái thiết nhanh chóng kho vũ khí tên lửa đạn đạo của Iran . Đế chế kinh doanh của IRGC, tập trung vào cơ sở hạ tầng xuất khẩu dầu trên đảo Kharg, đóng vai trò là cơ chế trả lương trực tiếp cho 190.000 nhân viên .

Rủi ro dư thừa cung dầu. IEA dự báo rằng việc phục hồi hoàn toàn sản lượng của Iran và khu vực có thể dẫn đến dư thừa dầu khổng lồ và giá thấp hơn vào năm 2027 , làm dấy lên lo ngại về sự mất ổn định của thị trường năng lượng toàn cầu. S&P Global lưu ý rằng "các điều khoản đầy đủ vẫn chưa được tiết lộ và những bất ổn đáng kể vẫn tồn tại" .

Khuôn khổ mong manh và rào cản hậu cần. S&P Global lưu ý rằng "các điều khoản đầy đủ vẫn chưa được tiết lộ và những bất ổn đáng kể vẫn tồn tại," và các nhà sản xuất cảnh báo rằng việc khôi phục hoàn toàn các mỏ dầu đã đóng cửa có thể mất nhiều tháng do hư hỏng kỹ thuật . Các nhóm hàng hải đã bày tỏ lo ngại về việc thiếu sự rõ ràng về an toàn cho các tàu thuyền đi qua eo biển đã mở cửa trở lại; hơn 500 tàu đang chờ để ra khỏi đường thủy, và các công ty vận chuyển đã không nhận được thông tin về "các khía cạnh chính như thời gian và lộ trình an toàn" .

Hoài nghi về địa chính trị. Một số nhà phân tích chỉ ra rằng thỏa thuận này hoãn các vấn đề khó khăn nhất — chương trình hạt nhân của Iran và hòa bình vĩnh viễn — và Israel cùng các bên trong khu vực vẫn hoài nghi sâu sắc về ý định của Tehran . Một thỏa thuận tạm thời mà không có một thỏa thuận tiếp theo "sẽ không ổn định và không thể duy trì một mình," Hội đồng Đại Tây Dương cảnh báo .