Mexico tính dùng doanh nghiệp tư nhân nối lại vận chuyển dầu sang Cuba – Liệu có tránh được 'lưỡi hái' thuế quan Mỹ?

Mexico vừa trở thành điểm nóng mới nhất trong cuộc khủng hoảng năng lượng ngày càng sâu sắc, đẩy Cuba vào thời kỳ mất điện tồi tệ nhất kể từ Chiến tranh Lạnh. Sau khi đột ngột ngừng vận chuyển dầu nhà nước vào tháng 1/2026 dưới áp lực từ Mỹ, Tổng thống Claudia Sheinbaum ngày 22/6/2026 tuyên bố Mexico đang tích cực tìm cách nối lại các chuyến hàng — nhưng lần này là thông qua các công ty tư nhân, không phải Pemex quốc doanh . Mục tiêu là cung cấp nhiên liệu nhân đạo cho sản xuất điện và giao thông, đồng thời lách qua 'kẽ kim' của các mức thuế quan mà chính quyền Trump đe dọa áp lên bất kỳ quốc gia nào cung cấp dầu cho Cuba .

Tại sao các chuyến hàng dầu của Mexico tới Cuba bị dừng?

Mexico, chủ yếu qua Pemex, đã trở thành nhà cung cấp nhiên liệu chính cho Cuba sau khi Mỹ can thiệp vào Venezuela khiến nguồn dầu thô Venezuela bị cắt vào đầu tháng 1/2026 . Nhưng vào ngày 26/1/2026, Pemex đã hủy một chuyến hàng dầu thô theo kế hoạch, loại nó khỏi lịch trình giữa lúc áp lực từ Mỹ gia tăng . Tổng thống Sheinbaum xác nhận việc tạm dừng vào ngày 27-28/1, gọi đó là một "quyết định có chủ quyền" liên quan đến biến động hợp đồng, mặc dù bà không phủ nhận áp lực từ Mỹ là một yếu tố .

Nguyên nhân trực tiếp là tuyên bố 'tình trạng khẩn cấp quốc gia' của Tổng thống Trump vào ngày 29/1, cáo buộc Cuba chứa chấp gián điệp Nga và các kẻ thù của Mỹ, cùng với lời đe dọa áp thuế cao lên bất kỳ quốc gia nào cung cấp dầu cho Cuba .

Chiến lược hiện tại của Mexico để nối lại vận chuyển

Chính quyền Sheinbaum đang theo đuổi một cách tiếp cận đa hướng:

• Kênh doanh nghiệp tư nhân. Mexico sẽ gửi dầu thông qua các công ty thương mại và tư nhân được ủy quyền vận chuyển nhiên liệu đến Cuba, thay vì qua Pemex nhà nước, và coi các hoạt động này hoàn toàn là viện trợ nhân đạo để tránh gây ra sự trả đũa thuế quan của Mỹ .
• Giải pháp pháp lý/chính sách. Kể từ tháng 2/2026, chính quyền Mexico đã đánh giá liệu các lô hàng của khu vực tư nhân có nằm ngoài sắc lệnh hành pháp của Trump hay không, vốn nhắm vào các nhà cung cấp cấp nhà nước .
• Đóng khung viện trợ nhân đạo. Sheinbaum luôn mô tả các chuyến hàng trong quá khứ và tương lai là hỗ trợ nhân đạo, một lập trường mà bà nhắc lại khi xác nhận tình trạng đình trệ vào tháng 2 .

Tính đến cuối tháng 6/2026, các chuyến hàng vẫn chưa được nối lại, và vẫn chưa rõ liệu Mỹ có đối xử khác với các lô hàng của công ty tư nhân so với các lô hàng của nhà nước hay không .

Mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng năng lượng Cuba

Cuộc khủng hoảng là tồi tệ nhất trong lịch sử Cuba, được đặc trưng bởi sự cố mang tính hệ thống, toàn diện và kinh niên. Cuba Study Group mô tả: "Sự thiếu hụt không còn là nhất thời. Nó đã trở thành kinh niên, mang tính hệ thống và ngày càng gây mất ổn định" .

• Sụp đổ nguồn cung điện. Kể từ cuối năm 2024, lưới điện quốc gia đã trải qua nhiều lần sụp đổ hoàn toàn. Đến đầu năm 2026, tình trạng cắt điện luân phiên 18-20 tiếng mỗi ngày trở nên phổ biến ở nhiều khu vực . Vào tháng 9/2025, lưới điện chứng kiến lần sụp đổ toàn diện thứ tư trong vòng một năm . Một sự cố sụp đổ một phần vào tháng 12/2025 đã nhấn chìm Havana và miền tây Cuba trong bóng tối . Tính đến tháng 4/2026, lưới điện chỉ tạo ra khoảng 1.278 MW vào giờ cao điểm buổi tối, so với nhu cầu tối đa khoảng 3.000 MW — thiếu hụt hơn 1.700 MW .
• Bệnh viện. Thiếu nhiên liệu buộc các bệnh viện phải cắt giảm các ca phẫu thuật theo lịch trình, tiến hành các thủ thuật trong khi mất điện, và đối phó với tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh gia tăng liên quan đến khủng hoảng năng lượng . Báo cáo của Cuba Study Group kết luận rằng nhiên liệu là ràng buộc chính, "giữ hệ thống y tế của hòn đảo lại với nhau" .
• Trường học. Vào tháng 10/2024, tất cả các dịch vụ công không thiết yếu — bao gồm cả trường học — đã bị đóng cửa trong một tuần khi lưới điện sụp đổ . Tình trạng mất điện trên diện rộng đã nhiều lần làm gián đoạn ngày học trong suốt giai đoạn 2025–2026 .
• Cảnh báo của LHQ. Vào tháng 2/2026, một quan chức cấp cao của Liên Hợp Quốc cảnh báo về rủi ro ngày càng tăng đối với dịch vụ chăm sóc sức khỏe, cấp nước và phân phối thực phẩm khi dự trữ năng lượng của đất nước tiếp tục giảm .

Các nguồn cứu trợ nhiên liệu tiềm năng khác

Ngoài Mexico, hai kênh cung cấp nhiên liệu tiềm năng khác đã xuất hiện, mỗi kênh đều đầy rẫy bất trắc:

Kế hoạch vận chuyển nhiên liệu Mỹ của Vanguard Energy

Công ty Vanguard Energy có trụ sở tại Florida vào tháng 6/2026 đang trong các cuộc đàm phán tiên tiến để gửi cho Cuba lô hàng nhiên liệu Mỹ lớn nhất kể từ thời kỳ cấm vận Chiến tranh Lạnh — 250.000 thùng dầu diesel và xăng dành riêng cho khu vực tư nhân . Tuy nhiên, kế hoạch này sụp đổ vào ngày 12/6/2026 khi Bloomberg đưa tin lô hàng này "hủy bỏ" sau khi danh sách đen của Mỹ mở rộng . Một phát ngôn viên của Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết Vanguard chưa nhận được giấy phép và các lệnh trừng phạt của Mỹ vẫn còn hiệu lực . Chủ tịch Vanguard lập luận rằng lô hàng này tuân thủ chính sách của Bộ Thương mại theo một ngoại lệ cấp phép cho phép bán nhiên liệu cho khu vực tư nhân Cuba, nhưng câu hỏi về giấy phép vẫn chưa được giải quyết .

Chuyển hướng tàu chở dầu của Nga

Cuối tháng 3/2026, Lực lượng Bảo vệ Bờ biển Mỹ đã cho phép một tàu chở dầu của Nga chở khoảng 700.000 thùng dầu thô đến Cuba — đủ để vận hành các nhà máy điện của đất nước trong khoảng một tuần . Mỹ cho biết các chuyến hàng như vậy sẽ được đánh giá trên cơ sở từng trường hợp . Đây là một ngoại lệ đặc biệt, không phải là một thay đổi chính sách lâu dài và không có kênh cung cấp bền vững nào xuất hiện .

Sự bất ổn về địa chính trị và trừng phạt

Một số vấn đề chưa được giải quyết làm phức tạp thêm bất kỳ nỗ lực cứu trợ nhiên liệu nào:

• Lời đe dọa thuế quan của Trump. Tuyên bố 'tình trạng khẩn cấp quốc gia' và lời đe dọa thuế quan tháng 1/2026 vẫn là biện pháp răn đe trung tâm đối với các chuyến hàng nhiên liệu giữa các quốc gia. Mexico đang cố gắng 'luồn kim' bằng cách sử dụng các công ty tư nhân thay vì Pemex, nhưng không rõ liệu Mỹ có coi các lô hàng đó khác đi hay không .
• Sự nhầm lẫn về cấp phép trừng phạt. Vụ việc của Vanguard Energy cho thấy sự mơ hồ sâu sắc: Bộ Thương mại và Bộ Ngoại giao dường như bất đồng về việc liệu cần giấy phép chung hay giấy phép cụ thể cho xuất khẩu nhiên liệu của Mỹ sang khu vực tư nhân Cuba .
• Dầu Nga như một 'lá bài hoang dã'. Việc Lực lượng Bảo vệ Bờ biển cho phép một tàu chở dầu Nga một lần chứng tỏ Mỹ có thể chọn lọc cho phép các lô hàng nhiên liệu ngoài phương Tây, nhưng mỗi chuyến hàng sẽ phải đối mặt với sự xem xét lại theo từng trường hợp .
• Đàm phán ngoại giao Cuba-Mỹ. Vào ngày 13/3/2026, Tổng thống Miguel Díaz-Canel lần đầu tiên xác nhận chính phủ của ông đang có các cuộc đàm phán ngoại giao với Hoa Kỳ . Kết quả có thể định hình lại toàn bộ khuôn khổ trừng phạt, nhưng chưa có thỏa thuận nào được công bố.
• Mất nguồn cung từ Venezuela. Sự can thiệp của Mỹ vào Venezuela vào tháng 1/2026 đã loại bỏ nhà cung cấp nhiên liệu truyền thống lớn nhất của Cuba, tạo ra khoảng trống mà Mexico đã lấp đầy trong thời gian ngắn rồi bỏ rơi dưới áp lực. Không có nguồn thay thế nào xuất hiện với quy mô đáng kể .