Jimmy Wales thẳng thừng: AI không được viết Wikipedia, 'hãy trả tiền nếu muốn dùng dữ liệu'

Người đồng sáng lập Wikipedia, Jimmy Wales, đã đưa ra những lập trường rất rõ ràng, thậm chí có phần cứng rắn, về trí tuệ nhân tạo (AI) trong một loạt bài phỏng vấn và xuất hiện công khai từ năm 2025 đến 2026. Luận điểm cốt lõi của ông là: nền tảng do các tình nguyện viên con người xây dựng không thể tin tưởng giao phó việc viết lách cho AI; các công ty AI hưởng lợi từ nội dung của Wikipedia phải trả tiền cho cơ sở hạ tầng mà họ đang làm quá tải; và sự trỗi dậy của các bản tóm tắt do AI tạo ra đang khiến số lượng người dùng thực sự ghé thăm trang web giảm đi đáng kể.

AI Tuyệt Đối Không Được Trực Tiếp Sửa Bài Viết Wikipedia

Wales đã rất rõ ràng về điều này: AI sẽ không được phép đến gần quy trình biên tập. Trong một cuộc phỏng vấn với AFP vào tháng 6 năm 2026, ông nói rằng nền tảng này chưa đủ tin tưởng vào AI cho vai trò đó, chỉ thẳng vào vấn đề "ảo giác" (hallucination) — những thông tin bịa đặt được trình bày một cách đầy tự tin . Tại Hội nghị thượng đỉnh India AI Impact 2026, ông gọi vấn đề ảo giác là "rất lớn", giải thích rằng AI "không thực sự hiểu điều gì đúng và điều gì sai, nó chỉ có thể viết ra những thứ nghe có vẻ rất hợp lý" .

"Chúng tôi sẽ không cân nhắc dù chỉ một giây trong việc để AI tự viết các bài báo Wikipedia vì chúng tôi biết chúng có thể tệ đến mức nào," Wales nói với tờ Business Standard vào tháng 2 năm 2026 . Ông cũng chỉ trích các bách khoa toàn thư do AI tạo ra như Grokipedia của Elon Musk, mô tả nó như "một bản nhại hoạt hình của một bộ bách khoa toàn thư" .

Cộng đồng Wikipedia, Wales lưu ý, sẵn sàng chấp nhận việc sử dụng AI có giới hạn để hỗ trợ công việc của con người — chẳng hạn như gắn cờ tin tức nóng hoặc đề xuất chỉnh sửa — nhưng việc tạo ra nội dung là một ranh giới cứng .

Lượng Truy Cập Từ Con Người Giảm 8% — Nguyên Nhân Là Các Bản Tóm Tắt AI

Vào tháng 10 năm 2025, Quỹ Wikimedia báo cáo rằng từ tháng 3 đến tháng 8 năm đó, số lượt xem trang của con người trên Wikipedia đã giảm 8% so với cùng kỳ năm 2024 . Sự sụt giảm này chỉ được phát hiện sau khi quỹ cập nhật hệ thống phát hiện bot, vốn trước đó đã phân loại nhầm các bot AI tinh vi thành lưu lượng truy cập của con người .

Nguyên nhân chính rất rõ ràng: các bản tóm tắt do AI tạo ra — từ Google AI Overviews, ChatGPT và các công cụ khác — cung cấp câu trả lời trực tiếp cho người dùng mà không yêu cầu họ phải nhấp vào Wikipedia . Marshall Miller, Giám đốc Cấp cao về Sản phẩm của quỹ, đã ghi lại phát hiện này trong một bài đăng trên blog chính thức, lưu ý rằng khán giả trẻ ngày càng chuyển sang các nền tảng video xã hội .

Bot AI Tạo Ra 88 Tỷ Lượt Truy Cập Trong Năm 2025

Trong khi lượng độc giả thực tế giảm xuống còn khoảng 90 tỷ lượt xem trang mỗi năm, các bot và trình thu thập dữ liệu AI đã tạo ra hơn 88 tỷ lượt truy cập vào Wikipedia trong năm 2025, theo phân tích được trích dẫn bởi Trung tâm Nghiên cứu Pew và tờ Wikipedia Signpost . Lưu lượng bot này không chỉ là vấn đề về số lượng — mà còn rất tốn kém. Các trình thu thập dữ liệu có xu hướng "đọc số lượng lớn" các trang một cách bừa bãi, gây áp lực lên các trung tâm dữ liệu chính nặng nề hơn nhiều so với người đọc thông thường . Băng thông của Wikimedia cho nội dung đa phương tiện đã tăng vọt 50% vào đầu năm 2025, chủ yếu là do các chương trình tự động thu thập dữ liệu từ Wikimedia Commons .

'Họ Nên Góp Phần Và Trả Phần Xứng Đáng'

Wales đã nói thẳng về các tác động tài chính. Trong một cuộc phỏng vấn với Reuters vào tháng 11 năm 2025, ông nói: "Họ nên góp phần và trả phần xứng đáng của mình (fair share)", lập luận rằng thật bất công khi Wikipedia, vốn dựa vào sự quyên góp, phải trả hóa đơn cơ sở hạ tầng trong khi các công ty AI huấn luyện trên dữ liệu của nó . Tại hội nghị Reuters NEXT vào tháng 12 năm 2025, ông tuyên bố kỷ nguyên "bữa trưa miễn phí" cho việc đào tạo AI trên nội dung của Wikipedia đã kết thúc . Vào tháng 6 năm 2026, ông nhắc lại rằng "việc dội bom chúng tôi với hàng triệu yêu cầu tốn rất nhiều tiền thật" .

Thỏa Thuận Cấp Phép Thông Qua Wikimedia Enterprise

Wikipedia đã thương mại hóa quyền truy cập thông qua Wikimedia Enterprise, dịch vụ trả phí dành cho các nhà tái sử dụng thương mại khối lượng lớn. Đầu năm 2026, nền tảng này đã công bố các quan hệ đối tác mới với Amazon, Meta và Microsoft, cùng với thỏa thuận trước đó với Google . Wales coi các thỏa thuận này như một cách để đảm bảo rằng các công ty AI phụ thuộc nhiều vào dữ liệu của Wikipedia sẽ đóng góp tài chính cho sự bền vững của nền tảng .

Chặn Các Bot Không Tuân Thủ

Quỹ Wikimedia đã cải thiện hệ thống phát hiện của mình để phân biệt lưu lượng truy cập của con người với bot — và chính bản cập nhật này đã tiết lộ cả sự sụt giảm 8% lưu lượng truy cập của con người và quy mô khổng lồ của hoạt động bot AI . Wales nói với Reuters rằng quỹ không có "các chính sách chính thức sâu rộng" về quyền truy cập bot AI nhưng mô tả một nguyên tắc chỉ đạo: các công ty thu thập dữ liệu mà không được phép hoặc không đóng góp có nguy cơ bị chặn . Các biện pháp kỹ thuật cũng đã được sử dụng để chặn các bot lẩn tránh bị phát hiện và các hệ thống phát hiện cập nhật tự chúng đóng vai trò như một cơ chế thực thi trên thực tế .