Tại sao ổ dịch Ebola Bundibugyo 2026 ở CHDC Congo và Uganda lại mất kiểm soát đến vậy?

Vì sao bệnh nhân bỏ trốn khỏi trung tâm điều trị?

Một trong những dấu hiệu đáng báo động nhất của đợt bùng phát này là bệnh nhân nhiễm bệnh đang bỏ trốn khỏi các cơ sở cách ly để đi tìm thức ăn . Trong một vụ việc, 11 bệnh nhân nghi nhiễm đã bỏ trốn khỏi một bệnh viện ở Bambu, cách tâm dịch khoảng 40 km, vì không được cung cấp đủ dinh dưỡng . Olivier Nkakudulu, trưởng văn phòng Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) tại Ituri, nói thẳng: "Có những biện pháp y tế yêu cầu cách ly người dân trong các khu vực, nhưng nếu những người này không nhận được hỗ trợ lương thực, họ sẽ không ở lại đó. Họ sẽ phải đi tìm thức ăn" . Các nhân viên cứu trợ mô tả nạn đói là một trong những rào cản lớn nhất đối với việc kiểm soát virus .

Một thảm họa đói nghèo đã tồn tại từ trước

Dịch bệnh đang va chạm với một cuộc khủng hoảng đói nghèo kéo dài. Trước khi virus xuất hiện, gần 10 triệu người ở các tỉnh phía đông chịu ảnh hưởng của Ebola đã rơi vào tình trạng đói cấp tính . Trên toàn bộ CHDC Congo, dự kiến có 26,5 triệu người sẽ phải đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực ở mức khủng hoảng hoặc tồi tệ hơn vào đầu năm 2026 . LHQ và WHO mô tả đây là một "sự va chạm thảm khốc giữa dịch bệnh và xung đột" — nơi mà bạo lực vũ trang, di cư hàng loạt và nạn đói cấp tính đang làm quá tải các nỗ lực ngăn chặn . Ủy ban Cứu hộ Quốc tế (IRC) đã đưa CHDC Congo vào danh sách 10 quốc gia cảnh báo khẩn cấp năm 2026, cảnh báo rằng hệ thống y tế đang sụp đổ, nạn đói kỷ lục và việc cắt giảm viện trợ đang đẩy hàng triệu người đến bờ vực .

Không có vắc-xin hoặc phương pháp điều trị nào được phê duyệt

Virus Bundibugyo (BDBV) là một dạng Ebola hiếm gặp, hiện không có vắc-xin hoặc thuốc kháng virus nào được phê duyệt . Ba loại vắc-xin ứng viên đang được phát triển, nhưng chưa có loại nào được đưa vào sử dụng . Điều này hoàn toàn trái ngược với chủng Zaire, vốn đã có vắc-xin Ervebo và các phương pháp điều trị kháng thể . Việc thiếu vắc-xin đồng nghĩa với việc nhân viên y tế và những người tiếp xúc với bệnh nhân không thể được bảo vệ dự phòng, và bệnh nhân không thể nhận được liệu pháp đã được chứng minh hiệu quả . Africa CDC cho biết họ đặt mục tiêu có vắc-xin vào cuối năm 2026 .

Đốt phá, tấn công và sự ngờ vực của cộng đồng

Bạo lực và sự phản kháng của cộng đồng đang làm gia tăng thêm những thách thức về mặt vận hành. Vào ngày 21 tháng 5, thanh niên địa phương ở Rwampara đã tấn công và đốt phá một trung tâm điều trị Ebola sau khi cảnh sát ngăn cản họ lấy lại thi thể của một người bạn chết vì virus . CDC Mỹ đã trích dẫn "những thách thức đáng kể trong việc tiếp cận cộng đồng" như một yếu tố chính làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của đợt bùng phát này . IRC lưu ý rằng nhiều thập kỷ xung đột vũ trang, di cư cưỡng bức và bóc lột đã làm xói mòn lòng tin của người dân vào chính quyền và các đội ứng phó y tế, khiến cho việc huy động cộng đồng trở nên vô cùng khó khăn .

Nguồn tài trợ quốc tế và những khoảng trống còn lại

Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) là cơ quan chủ trì cung cấp hỗ trợ lương thực trong ứng phó với Ebola. WFP xác định cần 214 triệu đô la Mỹ để tiếp tục các hoạt động tại CHDC Congo cho đến tháng 10 năm 2026 . Nguồn tài trợ quốc tế tuy lớn nhưng không đồng đều: Bộ Ngoại giao Mỹ đã cung cấp hơn 200 triệu đô la trực tiếp cho ứng phó Ebola, cùng với 350 triệu đô la cho các nhu cầu nhân đạo rộng lớn hơn ; Quỹ Ứng phó Khẩn cấp Trung ương của Liên Hợp Quốc (CERF) đã phân bổ tới 60 triệu đô la, trong đó 10 triệu đô la được giải ngân ngay lập tức cho CHDC Congo và 4 triệu đô la cho Uganda ; Ủy ban châu Âu đã phân bổ 15 triệu euro ; và WHO đã giải ngân thêm 3,4 triệu đô la từ Quỹ Dự phòng cho các trường hợp Khẩn cấp . Tuy nhiên, nguồn tài trợ nhân đạo tổng thể cho CHDC Congo đã giảm mạnh vào năm 2025, ngay cả khi nhu cầu đạt mức kỷ lục, buộc WFP chỉ phải ưu tiên hỗ trợ cứu sinh . WFP báo cáo rằng vẫn còn thiếu hụt 218 triệu đô la cho năm nay .

Liệu đây có thể trở thành đợt bùng phát Ebola tồi tệ nhất từ trước đến nay?

Tổng giám đốc Africa CDC, Jean Kaseya, đã đưa ra những cảnh báo mạnh mẽ. Trong cuộc họp trực tuyến của các nguyên thủ quốc gia châu Phi, ông nói: "Nếu chúng ta không nhanh chóng ngăn chặn dịch bệnh, nó sẽ còn tồi tệ hơn những gì chúng ta đã thấy ở Tây Phi và miền đông CHDC Congo" . Ông lưu ý rằng hàng nghìn người tiếp xúc vẫn chưa được xác định . Liên đoàn Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ Quốc tế (IFRC) đánh giá dịch bệnh chưa đạt đỉnh và có thể kéo dài ít nhất một năm . Đánh giá nguy cơ của ECDC cho rằng nguy cơ lây lan thêm trong khu vực và sang các nước láng giềng là rất cao, do phạm vi địa lý rộng lớn trên 31 khu vực y tế, sự di chuyển qua biên giới và các hạn chế về an ninh .

Bản thân virus Bundibugyo là một chủng tương đối hiếm — được phát hiện lần đầu tiên ở Uganda vào năm 2007 — nhưng nó có tỷ lệ tử vong ước tính từ 25% đến 50% . Đợt bùng phát này đã là đợt bùng phát Bundibugyo lớn nhất từng được ghi nhận . Với không có vắc-xin, không có phương pháp điều trị đã được chứng minh, nạn đói lan rộng và xung đột vẫn đang tiếp diễn ở miền đông CHDC Congo, cánh cửa để ngăn chặn dịch bệnh đang nhanh chóng khép lại.