Địa chính trị, chứ không phải kinh tế, đang là động lực chính của quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu

Thế giới đang chi tiêu cho năng lượng nhiều hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử. Đầu tư năng lượng toàn cầu được dự đoán sẽ đạt mức kỷ lục 3,4 nghìn tỷ USD vào năm 2026, tăng 5% so với năm 2025, trong đó các công nghệ năng lượng sạch thu hút lượng vốn gần gấp đôi so với nhiên liệu hóa thạch . Nhưng bên dưới những con số này là một sự thay đổi mang tính nền tảng: xung đột địa chính trị, chứ không phải kinh tế thuần túy, đã trở thành lực lượng quyết định định hình lại các quyết định năng lượng trên ba mặt trận — người tiêu dùng, chính phủ và nhà đầu tư.

---

Người tiêu dùng: An ninh năng lượng ở cấp hộ gia đình

Phản ứng rõ rệt nhất trước cú sốc an ninh năng lượng đang diễn ra ngay trên những mái nhà. Tại Anh, các hộ gia đình đang "chuyển sang sử dụng năng lượng tự sản xuất sau cuộc chiến ở Iran", theo dữ liệu của chính phủ . Những con số thực sự ấn tượng:

• 269.000 hệ thống điện mặt trời đã được lắp đặt trong năm 2025 — mức cao nhất hàng năm từng được ghi nhận và tăng 37% so với cùng kỳ năm trước .
• Tính đến cuối tháng 4 năm 2026, Anh đã vượt mốc 2 triệu hệ thống điện mặt trời, với tổng công suất đạt 22,3 GW .
• Nhà cung cấp năng lượng tái tạo Good Energy báo cáo doanh số bán tấm pin mặt trời tăng 91% trong quý I/2026, với tháng 3 trở thành tháng thành công nhất trong lịch sử công ty .

Sự bùng nổ này được thúc đẩy bởi mong muốn kiểm soát. Như một nhà quan sát trong ngành nhận xét, "Điện mặt trời là một trong số ít cách mọi người có thể giành lại một chút quyền kiểm soát, tự tạo ra điện và giảm sự phụ thuộc" vào giá nhiên liệu hóa thạch biến động . Lượt tìm kiếm trực tuyến về tấm pin mặt trời tại Anh đã tăng 104% kể từ tháng 1 năm 2026 .

Ở Tây Ban Nha, một câu chuyện khác nhưng cũng không kém phần tính minh họa đang diễn ra. Một phân tích của tổ chức tư vấn khí hậu Ember cho thấy, nhờ sự mở rộng nhanh chóng của điện gió và mặt trời, các hộ gia đình đã tiết kiệm được khoảng 10 euro mỗi tháng tiền điện trong cuộc khủng hoảng năng lượng hiện tại . Sản lượng điện gió và mặt trời của Tây Ban Nha đã tăng 37% từ năm 2021 đến năm 2025, làm giảm ảnh hưởng của khí đốt (thường là nguồn điện đắt nhất) lên giá điện. Khí đốt chỉ quyết định giá trong 9% số giờ vào đầu năm 2026, giảm mạnh từ mức 52% trong năm 2021 . Báo cáo tính toán rằng nếu không có sự phát triển năng lượng tái tạo này, hóa đơn tiền điện điển hình của các hộ gia đình sẽ cao hơn 19% .

Chính phủ: Ưu tiên khả năng phục hồi hơn chi phí thấp nhất

Trong khi đó, các chính phủ quốc gia đang tái cân bằng chiến lược năng lượng của mình để ưu tiên an ninh và khả năng phục hồi, ngay cả khi điều này mâu thuẫn với mục tiêu có được nguồn năng lượng chi phí thấp nhất.

Chỉ số Chuyển đổi Năng lượng 2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), công bố ngày 18 tháng 6 năm 2026, đã ghi nhận trực tiếp sự căng thẳng này. Báo cáo chỉ ra rằng bối cảnh năng lượng đang "trở nên phân mảnh hơn và định hướng bởi an ninh, khi các quốc gia tái cân bằng các ưu tiên về tính bền vững, khả năng chi trả và khả năng phục hồi" . Lần đầu tiên sau hơn một thập kỷ, mức độ sẵn sàng chuyển đổi toàn cầu đã giảm bất chấp đầu tư năng lượng sạch kỷ lục, khi các quốc gia theo đuổi các chiến lược quốc gia khác biệt và mang tính phân mảnh hơn .

Sự thay đổi này cũng được phản ánh trong Báo cáo Giám sát Vấn đề Năng lượng 2026 của Hội đồng Năng lượng Thế giới, kết luận rằng "địa chính trị, chứ không phải kinh tế, hiện được coi là động lực chính của quá trình chuyển đổi năng lượng" . Ngay cả trước khi cuộc xung đột Trung Đông bùng nổ, cộng đồng năng lượng toàn cầu đã coi "các mối đe dọa địa chính trị và sự bất ổn là đặc điểm xác định bối cảnh năng lượng" .

Kết quả, như một phân tích đã chỉ ra, là mục tiêu hạn chế sự gia tăng nhiệt độ toàn cầu ở mức 1,5°C "không còn khả thi", khi các nhà lãnh đạo tập trung nhiều hơn vào an ninh năng lượng và khả năng chi trả . Quá trình chuyển đổi vẫn đang diễn ra, nhưng nó mang một âm hưởng rất khác — và đang trở nên bất bình đẳng hơn và định hướng nhiều hơn vào khả năng phục hồi .

Các nhà đầu tư: Chi tiêu vốn kỷ lục, Đà tăng trưởng năng lượng sạch mạnh mẽ, Chi tiêu dầu thu hẹp

Hành vi của các nhà đầu tư phản ánh cùng một logic định hướng bởi an ninh. Báo cáo Đầu tư Năng lượng Thế giới 2026 của IEA dự đoán rằng 2,2 nghìn tỷ USD sẽ được dành cho các công nghệ năng lượng sạch (năng lượng tái tạo, lưới điện, lưu trữ, điện hạt nhân, hiệu quả năng lượng, điện khí hóa), so với 1,2 nghìn tỷ USD cho nhiên liệu hóa thạch — tỷ lệ gần 2:1 .

Các điểm nổi bật chính bao gồm:

• Riêng năng lượng mặt trời được dự đoán sẽ thu hút 365 tỷ USD trong năm 2026, tương đương gần 1 tỷ USD mỗi ngày .
• Đầu tư vào dầu mỏ dự kiến sẽ giảm trong năm thứ ba liên tiếp, xuống dưới 500 tỷ USD trên toàn cầu .
• Chi tiêu cho lưới điện, lưu trữ và cơ sở hạ tầng liên quan chiếm phần lớn nhất trong tổng chi tiêu cho năng lượng sạch .

Tuy nhiên, WEF cảnh báo rằng rủi ro địa chính trị và sự phân mảnh đang tạo ra một "quá trình chuyển đổi năng lượng định hướng bởi an ninh hơn ngay cả khi đầu tư vẫn ở mức cao" . Bản thân IEA cũng lưu ý rằng sự bùng nổ đầu tư một phần được thúc đẩy bởi "nỗ lực của các quốc gia nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng năng lượng thứ hai trong vòng chưa đầy năm năm" . Kết quả là một nghịch lý: dòng vốn kỷ lục đổ vào năng lượng sạch, nhưng tốc độ và sự phối hợp của quá trình chuyển đổi lại đang chậm lại.

Sự căng thẳng: Vốn kỷ lục nhưng đà tăng trưởng chậm lại

Bức tranh toàn cảnh, được hỗ trợ bởi dữ liệu từ IEA, WEF, chính phủ Anh và Ember, rất rõ ràng:

• Đầu tư năng lượng toàn cầu đạt kỷ lục 3,3 nghìn tỷ USD vào năm 2025 và đang trên đà đạt 3,4 nghìn tỷ USD vào năm 2026 .
• Năng lượng sạch chiếm 2/3 khoản chi tiêu đó .
• Nhưng sự phân mảnh địa chính trị đang khiến các quốc gia theo đuổi các chiến lược khác biệt, làm chậm mức độ sẵn sàng chuyển đổi tổng thể lần đầu tiên sau hơn một thập kỷ .

Đây không phải là câu chuyện về sự thất bại của quá trình chuyển đổi. Đây là câu chuyện về quá trình chuyển đổi đang bị định hình lại bởi các mệnh lệnh an ninh — trở nên phi tập trung hơn, tập trung vào quốc gia hơn và định hướng vào khả năng phục hồi nhiều hơn. Sự bùng nổ điện mặt trời của Anh và 'lá chắn năng lượng tái tạo' của Tây Ban Nha là những bằng chứng cụ thể cho sự thay đổi này. Câu hỏi còn lại là liệu đà tăng trưởng do an ninh này có thể được duy trì và phối hợp ở cấp độ toàn cầu hay không.

---

Lưu ý: Một truy vấn về phát biểu của người đứng đầu cơ quan khí hậu LHQ Simon Stiell tại hội nghị khí hậu Bonn tháng 6 năm 2026 không thể được trả lời từ tập hợp nguồn có sẵn. Không tìm thấy trích dẫn trực tiếp hoặc báo cáo đã xác minh nào về bài phát biểu đó trong các tài liệu được cung cấp.