EU vung 'cây gậy' đa dạng hóa chuỗi cung ứng và 'củ cà rốt' chip Act 2.0: Cú hích đưa châu Âu thoát khỏi tay Trung Quốc?

Liên minh châu Âu (EU) đang tiến hành cuộc cải tổ chính sách thương mại và công nghệ mạnh mẽ nhất trong một thế hệ. Vào ngày 19 tháng 6 năm 2026, lãnh đạo 27 nước EU chính thức yêu cầu Ủy ban châu Âu phát triển một 'công cụ đa dạng hóa' (diversification instrument) mới – một công cụ phòng vệ thương mại nhằm buộc các công ty châu Âu giảm sự phụ thuộc quá mức vào một quốc gia duy nhất trong chuỗi cung ứng của họ . Chỉ vài tuần trước đó, vào ngày 3 tháng 6 năm 2026, Ủy ban đã đề xuất Đạo luật Chip 2.0, một đạo luật bán dẫn sửa đổi nhằm giảm sự phụ thuộc chiến lược và hỗ trợ sản xuất chip tiên tiến tại EU . Hai sáng kiến này tạo thành cốt lõi của một chiến lược thống nhất: khả năng phục hồi chuỗi cung ứng cộng với chủ quyền công nghệ.

Công cụ đa dạng hóa: Nó là gì và nhằm vào ai?

Chủ tịch Ủy ban châu Âu, Ursula von der Leyen, đã báo hiệu định hướng này trong nhiều tháng. Vào tháng 4 năm 2026, bà nói với Nghị viện châu Âu rằng EU phải đa dạng hóa trong các lĩnh vực "mà Trung Quốc nắm giữ sự phụ thuộc, nếu không muốn nói là độc quyền" . Đến tháng 6, tại Hội nghị thượng đỉnh G7 ở Évian, bà gọi mức thâm hụt thương mại hàng hóa 360 tỷ euro với Trung Quốc trong năm 2025 là 'không thể bền vững' – đồng thời lưu ý rằng lần đầu tiên trong lịch sử, mọi quốc gia thành viên EU đều thâm hụt thương mại với Trung Quốc .

Tại hội nghị thượng đỉnh Brussels vào ngày 18–19 tháng 6 năm 2026, 27 nhà lãnh đạo EU đã trao cho bà von der Leyen một nhiệm vụ chính thức để phát triển các công cụ mới nhằm chống lại tác động của hàng nhập khẩu giá rẻ, được trợ cấp nặng từ Trung Quốc . Trọng tâm là công cụ đa dạng hóa.

Các quy định chính:

• Công cụ này là một khuôn khổ bắt buộc được thiết kế để buộc các công ty tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ quốc gia nào đối với các đầu vào chiến lược, với Trung Quốc là mục tiêu chính .
• Trưởng đoàn đàm phán thương mại của Ủy ban châu Âu, Maroš Šefčovič, tuyên bố rằng một đề xuất sẽ yêu cầu các công ty chuyển đổi chuỗi cung ứng nếu họ nhận hơn 40% nguồn cung từ một nguồn duy nhất .
• Các công ty sẽ cần ít nhất hai hoặc ba nguồn, không có nguồn nào từ cùng một quốc gia .
• Công cụ này là một phần của bộ công cụ phòng vệ thương mại mới, rộng hơn, cùng với các mức thuế theo ngành tiềm năng .
• Nó vẫn đang được phát triển; các ngưỡng tuân thủ, cơ chế thực thi và mốc thời gian chính xác sẽ được đưa ra trong đề xuất của Ủy ban vào cuối năm 2026 .

Các lĩnh vực được nhắm mục tiêu:
Các lĩnh vực ưu tiên phản ánh sự phụ thuộc gay gắt nhất của EU: nguyên liệu thô quan trọng (đất hiếm), chất bán dẫn, pin, tấm pin mặt trời, xe điện, thép và chuỗi cung ứng liên quan đến quốc phòng .

Đạo luật Chip 2.0: Hàng rào phòng vệ chất bán dẫn

Đạo luật Chip 2.0 được Ủy ban châu Âu đề xuất vào ngày 3 tháng 6 năm 2026 như một phần của 'Gói chủ quyền công nghệ' (Tech Sovereignty Package), bao gồm cả Đạo luật Phát triển Điện toán đám mây và AI . Mục tiêu đã nêu là giảm sự phụ thuộc chiến lược trong lĩnh vực chất bán dẫn và hỗ trợ sản xuất chip tiên tiến tại EU .

Trong số các tính năng chính:

• Giới thiệu 'Thách thức lớn' (Grand Challenges) để thúc đẩy phát triển công nghiệp các loại chip có tầm quan trọng chiến lược, đặc biệt là chip AI .
• Kích thích nhu cầu về chip AI tiên tiến thông qua việc xây dựng trung tâm dữ liệu quy mô lớn của EU .
• Một điều khoản xem xét bắt buộc vào tháng 9 năm 2026, theo Điều 40 của khuôn khổ Đạo luật Chip ban đầu .
• Ủy ban có quyền khẩn cấp để ghi đè các hợp đồng thương mại của các công ty bán dẫn trong thời kỳ thiếu hụt và buộc họ ưu tiên các đơn đặt hàng quan trọng trong khủng hoảng của EU .

Câu hỏi về Nvidia: Không có điều khoản loại trừ rõ ràng

Một câu hỏi thường trực là liệu Đạo luật Chip 2.0 có trao cho Brussels quyền quyết định loại trừ Nvidia khỏi các dự án AI của EU hay không. Các nguồn tin chính thức hiện có không chứa một điều khoản trực tiếp nào cho phép lệnh cấm rõ ràng đối với Nvidia. Tuy nhiên, cơ chế 'Thách thức lớn' được thiết kế để hỗ trợ phát triển chip AI do EU sản xuất và giảm sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài . Định hướng chính sách rộng hơn — giảm sự phụ thuộc chiến lược vào chất bán dẫn tiên tiến — ngụ ý mạnh mẽ rằng các dự án AI của EU nhận được tài trợ công có thể ưu tiên các nhà cung cấp chip châu Âu hoặc đồng minh hơn là các nhà cung cấp ngoài EU như Nvidia. Không có 'điều khoản loại trừ Nvidia' rõ ràng nào xuất hiện trong văn bản công bố . Đây vẫn là một vấn đề đang được tranh luận chính trị sôi nổi.

Áp lực địa chính trị thúc đẩy động thái kép

Bốn áp lực đồng thời giải thích tại sao EU lại hành động ngay bây giờ.

1. Lệnh hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc

Vào ngày 4 tháng 4 năm 2025, Trung Quốc áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với bảy nguyên tố đất hiếm (terbi, dysprosi, samari, gadolini, luteti, scandi, yttri) và nam châm vĩnh cửu được sử dụng trong các lĩnh vực quốc phòng, năng lượng và ô tô, với lý do an ninh quốc gia . Vào tháng 10 năm 2025, Trung Quốc mở rộng các biện pháp kiểm soát sang năm nguyên tố nữa với các kiểm tra chặt chẽ hơn đối với các nhà sản xuất chất bán dẫn . Làn sóng thứ hai bị đình chỉ cho đến tháng 11 năm 2026 , nhưng Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) cảnh báo các hạn chế này có thể gây ra 'tổn thất sản lượng do nguồn cung và lạm phát cao hơn' ở châu Âu . Lượng nam châm đất hiếm xuất khẩu của Trung Quốc đã giảm khoảng 75% vào tháng 5 năm 2025 sau làn sóng đầu tiên . EU đáp trả bằng cách đẩy nhanh các quan hệ đối tác nguyên liệu thô quan trọng và áp đặt các hạn chế xuất khẩu đối với chất thải nam châm đất hiếm của chính mình vào đầu năm 2026 .

2. Kiểm soát xuất khẩu chip AI của Mỹ

Hoa Kỳ đã duy trì và thắt chặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip AI tiên tiến sang Trung Quốc kể từ năm 2022–2023. Điều này tạo ra hiệu ứng dây chuyền đối với EU: họ vừa phải tuân thủ các chế độ xuất khẩu do Mỹ dẫn đầu, vừa phải xây dựng năng lực chip AI tự chủ của riêng mình để không bị kẹt giữa chính sách xuất khẩu của Mỹ và đòn bẩy chuỗi cung ứng của Trung Quốc. Kế hoạch hành động AI Continent của EU nêu rõ mục tiêu 'đạt được quyền tự chủ chiến lược trong thiết kế và sản xuất chất bán dẫn AI' .

3. Mức thâm hụt thương mại kỷ lục 360 tỷ euro

EU ghi nhận mức thâm hụt thương mại lớn nhất từ trước đến nay là 360 tỷ euro trong năm 2025, và lần đầu tiên mọi quốc gia thành viên đều thâm hụt thương mại với Trung Quốc . Bà von der Leyen gọi đây là một 'thách thức thực sự' đòi hỏi phải thiết lập lại mối quan hệ thương mại EU-Trung Quốc .

4. Tránh một cuộc chiến thương mại toàn diện

Chiến lược đã nêu của EU là 'giảm rủi ro, không tách rời' (de-risking, not decoupling) . Công cụ đa dạng hóa và Đạo luật Chip 2.0 được thiết kế để giảm các lỗ hổng mà không gây ra một cuộc chiến thương mại toàn diện với Bắc Kinh, vốn là đối tác thương mại lớn thứ hai của châu Âu. EU cũng theo đuổi các kênh ngoại giao — bà von der Leyen đã nêu vấn đề dư thừa công suất và đi có đi có lại tại Hội nghị thượng đỉnh EU-Trung Quốc vào tháng 7 năm 2025 và tại G7 vào tháng 6 năm 2026 — đồng thời xây dựng các công cụ thương mại phòng thủ. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã đề xuất một 'phiên bản châu Âu của Mục 301', và Berlin bày tỏ sẵn sàng đón nhận các công cụ mới nếu 'không nhắm vào các đối tượng cụ thể' .

Điều gì tiếp theo?

Công cụ đa dạng hóa vẫn chỉ là một đề xuất đang được phát triển. Ủy ban sẽ đưa ra một văn bản lập pháp chi tiết vào cuối năm 2026, văn bản này sẽ phải đối mặt với các cuộc đàm phán giữa các quốc gia thành viên và Nghị viện châu Âu. Đạo luật Chip 2.0, được đề xuất vào ngày 3 tháng 6 năm 2026, đang đi theo một lộ trình song song với mục tiêu thông qua cuối cùng vào quý 2 năm 2027 .

Đối với các doanh nghiệp hoạt động tại châu Âu — đặc biệt là trong các lĩnh vực nguyên liệu thô quan trọng, chất bán dẫn, pin, xe điện, năng lượng mặt trời, thép và quốc phòng — thông điệp rất rõ ràng: kỷ nguyên của chuỗi cung ứng một quốc gia duy nhất sắp kết thúc. Các công ty nên bắt đầu lập bản đồ về mức độ tập trung nhà cung cấp theo quốc gia và chuẩn bị các chiến lược đa dạng hóa ngay bây giờ, trước khi nhiệm vụ pháp lý đến.