El Niño 2026: Thời tiết, Dự trữ Ngũ cốc và Gián đoạn Phân bón – ‘Cơn bão hoàn hảo’ cho giá lương thực?

Dự báo thực sự nói gì?

Triển vọng ENSO (El Niño-Southern Oscillation) chính thức đã thay đổi dứt khoát. Đánh giá tháng 6/2026 của NOAA báo cáo nhiệt độ mặt nước biển xích đạo cao hơn mức trung bình trên khắp trung tâm và phía đông Thái Bình Dương, với các dấu hiệu bất thường trong hoàn lưu khí quyển phù hợp với một El Niño đang diễn ra . El Niño được dự báo sẽ kéo dài suốt mùa đông Bắc bán cầu, với xác suất 96% tiếp diễn đến tháng 12/2026 – tháng 2/2027 .

Triển vọng cường độ vẫn còn rộng – NOAA đưa ra xác suất chỉ 37% cho cấp rất mạnh tính đến giữa tháng 6, nghĩa là các kết cục từ yếu đến mạnh vẫn có thể xảy ra . Nhưng các mô hình dự báo khác thì nhấn mạnh hơn: mô hình IRI/CCSR ENSO Plume gán xác suất 98% cho El Niño trong tháng 5-7/2026 và CPC lưu ý rằng một sự kiện "rất mạnh" hiện là cấp độ có khả năng xảy ra cao nhất .

Trung tâm Nghiên cứu Chung (JRC) của EU cũng cảnh báo sản xuất nông nghiệp đang bị đe dọa bởi sự kết hợp của El Niño và giá đầu vào cao, với triển vọng thu hoạch dưới mức trung bình đã được ghi nhận tại một số khu vực Đông Phi .

Các cây trồng và khu vực nào rủi ro nhất?

Ảnh hưởng của El Niño đến nông nghiệp là bất đối xứng. JRC lưu ý sự kiện này gây ra "các hình thái thời tiết đối lập" trên các khu vực khác nhau: hạn hán nghiêm trọng đe dọa ngô và lúa gạo ở Trung Mỹ, Caribe và Colombia, trong khi lượng mưa trên mức trung bình được dự báo cho Bolivia, Ecuador và Peru .

Dựa trên các mô hình lịch sử và dự báo hiện tại của USDA (Bộ Nông nghiệp Mỹ), các mặt hàng dễ bị tổn thương nhất là:

• Lúa gạo là cây trồng được theo dõi chặt chẽ nhất. Lượng mưa gió mùa yếu hơn trên Ấn Độ và Đông Nam Á có thể nhanh chóng làm giảm sản lượng của một mặt hàng chủ lực vốn rất quan trọng đối với an ninh lương thực ở các thị trường mới nổi . USDA dự kiến dự trữ gạo cuối vụ toàn cầu sẽ giảm khoảng 2% trong niên vụ 2026/27, để lại khoảng đệm mỏng hơn nếu tổn thất do thời tiết xảy ra .
• Ngô đối mặt với sự rút giảm dự trữ mạnh hơn. USDA dự báo dự trữ ngô cuối vụ toàn cầu sẽ giảm khoảng 7% trong niên vụ 2026/27, khiến ngô trở thành một trong những loại ngũ cốc chính dễ bị tổn thương hơn cả nếu điều kiện canh tác xấu đi . Nguồn cung ngũ cốc thô toàn cầu dự kiến ở mức 2.156 triệu tấn, thấp hơn 15 triệu tấn so với niên vụ 2025/26, trong khi nhu cầu sử dụng dự kiến sẽ tăng .
• Lúa mì có mức độ phơi nhiễm thấp hơn, USDA dự báo dự trữ cuối vụ toàn cầu giảm 2%, nhưng xu hướng vẫn là đi xuống .
• Ngô và đậu tương Nam Mỹ đối mặt với rủi ro về thời điểm. Các vụ thu hoạch hiện tại được mô tả là phần lớn thuận lợi, nhưng các điều kiện El Niño sắp tới có thể tạo ra các hình thái thời tiết đối nghịch cho chu kỳ trồng trọt tiếp theo .
• Dầu cọ sản xuất tại Đông Nam Á dễ bị tổn thương do điều kiện hạn hán, có thể làm giảm năng suất ở Indonesia và Malaysia .
• Ca cao có mối liên hệ lịch sử chặt chẽ với El Niño. Theo công ty đầu tư WisdomTree, mọi siêu El Niño trong 55 năm qua đều làm giảm sản lượng ca cao .
• Cà phê – đặc biệt là robusta – cũng có độ nhạy lịch sử, vì El Niño thường mang lại điều kiện khô hạn hơn cho các khu vực trồng trọt chính .
• Cây trồng Đông Phi đã bắt đầu có dấu hiệu căng thẳng. Các khu vực có hai mùa mưa của Tanzania có triển vọng thu hoạch dưới mức trung bình sau thâm hụt lượng mưa theo mùa, và các thâm hụt sản lượng tiếp theo có thể xảy ra vào cuối năm 2026 do El Niño sắp tới .

Kho dự trữ ngũ cốc: Lớn nhưng đang thu hẹp

Lý do chính khiến El Niño 2026 có thể không gây ra một cuộc khủng hoảng giá lương thực ngay lập tức là kho dự trữ ngũ cốc toàn cầu bước vào vụ mùa ở mức gần kỷ lục. FAO dự báo dự trữ ngũ cốc thế giới vào cuối năm 2026 ở mức 954,6 triệu tấn, tăng 9,6% so với đầu vụ, và đạt mức tồn kho kỷ lục đối với lúa mì và gạo . Tỷ lệ dự trữ trên sử dụng (stock-to-use ratio) toàn cầu được dự báo ở mức 31,8%, cao nhất kể từ năm 2001 .

Tuy nhiên, vùng đệm đó được dự báo sẽ thu hẹp trong suốt niên vụ 2026/27. USDA báo cáo rằng lượng dự trữ tồn kho lớn giúp bổ sung nguồn cung vào đầu năm, nhưng nhu cầu mạnh mẽ được dự báo sẽ làm giảm dự trữ toàn cầu đối với lúa mì (-2%), gạo (-2%) và ngô (-7%) . Dự trữ ngũ cốc thô cuối vụ được dự báo ở mức 309 triệu tấn, giảm 20 triệu tấn so với năm trước .

Điều này có nghĩa là vùng đệm vẫn có ý nghĩa nhưng không phải là vô hạn. Nếu các thiệt hại mùa màng do El Niño xuất hiện, thị trường sẽ hấp thụ chúng từ một kho dự trữ vốn đã đang suy giảm.

Ẩn số phân bón

Cuộc xung đột Iran đã tạo ra một áp lực cung ứng riêng rẽ và mang tính cộng hưởng. Kể từ khi các hành động quân sự bắt đầu vào cuối tháng 2/2026, việc gần như đóng cửa hoàn toàn eo biển Hormuz đã làm gián đoạn các lô hàng phân bón, chiếm 25% đến 35% lượng amoniac và urê thương mại toàn cầu .

Giá urê tăng vọt khoảng 40% lên hơn 700 USD/tấn trong những tuần sau cuộc tấn công, từ mức khoảng 487 USD trước xung đột . Người đứng đầu Yara, một trong những công ty phân bón lớn nhất thế giới, cảnh báo rằng nguồn cung lương thực toàn cầu có thể đối mặt với gián đoạn nghiêm trọng nếu xung đột kéo dài .

JRC của EU xác định rủi ro chính là hiệu ứng kết hợp: El Niño và giá đầu vào cao hoạt động đồng thời . Chi phí đầu vào tăng cao làm giảm khả năng ứng phó của nông dân trước các cú sốc thời tiết bằng phân bón, tưới tiêu hoặc các biện pháp bảo vệ năng suất khác. Khi cả hai yếu tố xảy ra đồng thời, cùng một cú sốc thời tiết có thể gây ra tác động thị trường lớn hơn.

Báo cáo Triển vọng Hàng hóa của Citi Research nêu rõ: "Rủi ro về giá nông sản bị nghiêng mạnh về phía tăng trong 6-12 tháng tới," với lý do là các mối đe dọa kép từ việc đóng cửa kéo dài eo biển Hormuz và thời tiết xấu do El Niño . Phân tích của JPMorgan cũng cảnh báo rằng nguồn cung phân bón đang thắt chặt ngay khi El Niño đe dọa gây thêm áp lực khí hậu, làm tăng nguy cơ sản lượng thấp hơn và lạm phát lương thực bổ sung .

Bức tranh tổng thể giá lương thực

Cán cân rủi ro rõ ràng đang nghiêng về phía giá cao hơn, nhưng thời điểm và mức độ vẫn còn là ẩn số. Bảng dưới đây tổng hợp các lực lượng cạnh tranh:

Các nhà dự báo từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đến JRC đều đã cảnh báo rằng sự kết hợp này có thể tạo ra một cú sốc giá lương thực rộng hơn trong giai đoạn 2026/27 . Bộ phận nghiên cứu của Interactive Brokers lưu ý rằng tác động tồi tệ nhất của nguồn cung vẫn chưa xuất hiện trong dữ liệu: tình trạng thiếu phân bón phải mất một vụ mùa đầy đủ mới ảnh hưởng đến năng suất, và thiệt hại sản xuất do El Niño thường đạt đỉnh 6-12 tháng sau sự kiện .

Kết luận: Dự trữ ngũ cốc toàn cầu gần mức kỷ lục tạo ra vùng đệm ngắn hạn có ý nghĩa, nhưng vùng đệm này được dự báo sẽ thu hẹp khi dự trữ lúa mì, gạo và ngô suy giảm. Nếu El Niño trở nên vừa phải đến mạnh trong khi chi phí đầu vào vẫn ở mức cao, sự kết hợp này có thể tạo ra một cú sốc giá lương thực rộng khắp trong giai đoạn 2026/27 – đặc biệt là đối với các cây trồng và khu vực vốn đã phải hứng chịu thâm hụt lượng mưa hoặc các hình thái thời tiết thay đổi.