Quỹ 300 tỷ USD cho Iran: Mỹ chi trả hay chỉ là quỹ đầu tư tư nhân?

Thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran được ký kết vào ngày 17 tháng 6 năm 2026 bao gồm một quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD dành cho Iran, và đây nhanh chóng trở thành một trong những điều khoản gây tranh cãi nhất. Điều quan trọng cần nhấn mạnh: đây không phải là khoản chi trả trực tiếp từ chính phủ Mỹ, mà là một quỹ đầu tư tư nhân nhằm mục đích tái thiết Iran sau chiến tranh. Dưới đây là những gì chúng ta biết.

Bản chất thực sự của quỹ 300 tỷ USD

Con số 300 tỷ USD đề cập đến một quỹ đầu tư tư nhân được nêu trong Bản ghi nhớ (MoU) gồm 14 điểm do Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký kết . Quỹ này được thiết kế để kích thích đầu tư tư nhân vào Iran, giúp nước này tái thiết sau nhiều tháng chiến tranh và đóng vai trò như một đòn bẩy kinh tế để cả hai bên đi đến một thỏa thuận cuối cùng, lâu dài . Hơn một nửa số tiền đó—hơn 150 tỷ USD—đã được cam kết bởi các bên chưa xác định, theo một nguồn tin trực tiếp biết về thỏa thuận .

Quỹ này là một phương tiện đầu tư tư nhân, không phải là một chương trình tái thiết hay bồi thường, và sẽ không bao gồm bất kỳ khoản tiền hay viện trợ nào từ chính phủ, nguồn tin cho biết .

Ai đã cam kết?

• Chính quyền Mỹ đã ký MoU và "hứa sẽ hợp tác với các đối tác trong khu vực để xây dựng một kế hoạch tái thiết toàn diện" .
• Các đối tác khu vực và nhà đầu tư tư nhân dự kiến sẽ là nguồn vốn chính. Các quan chức Mỹ nhấn mạnh quỹ này sẽ được tài trợ bởi một liên minh các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh và các tập đoàn quốc tế, chứ không phải người nộp thuế Mỹ .
• Một nguồn tin nói với Reuters rằng hơn một nửa trong số 300 tỷ USD đã được cam kết bởi các công ty có trụ sở tại Mỹ, các quốc gia vùng Vịnh, châu Á, Nam Mỹ và châu Phi, mặc dù danh sách đầy đủ các nhà tài trợ vẫn chưa được công bố .

Quỹ này nhằm tài trợ cho những gì?

• Tái thiết cơ sở hạ tầng của Iran bị hư hại do các hoạt động quân sự của Mỹ, Israel và các quốc gia vùng Vịnh trong cuộc xung đột .
• Phát triển kinh tế trên nhiều lĩnh vực bao gồm năng lượng, hậu cần, sản xuất và giao thông vận tải sau khi các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ .
• Quỹ này là một phần của gói tổng thể cũng bao gồm các miễn trừ xuất khẩu dầu mỏ ngay lập tức, dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ và cuối cùng là giải phóng hơn 100 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran đang được giữ ở nhiều quốc gia .

Điều gì vẫn chưa rõ ràng về các khoản đóng góp?

• Ai trả tiền: Không có danh sách cụ thể nào về các quốc gia hoặc nhà đầu tư đóng góp được công bố. Ngôn ngữ của MoU nói rằng Mỹ sẽ "hợp tác với các đối tác trong khu vực," nhưng thỏa thuận chia sẻ gánh nặng chính xác vẫn chưa được xác định .
• Điều kiện ràng buộc: Quỹ này gắn liền với việc Iran tuân thủ liên tục các cam kết về hạt nhân, an ninh và ngừng bắn, nhưng các tiêu chuẩn thực hiện cụ thể vẫn còn mơ hồ .
• Thời điểm: Các nhà ngoại giao cho biết quỹ này sẽ không sớm thành hiện thực—nó được hình thành như một phần của thỏa thuận cuối cùng vẫn cần thời gian đàm phán 60 ngày về chương trình hạt nhân của Iran, chứ không phải là một khoản thanh toán trả trước .
• Cách hiểu khác biệt: Truyền thông nhà nước Iran miêu tả đây là nghĩa vụ của Mỹ phải trả 300 tỷ USD tiền tái thiết, trong khi Mỹ khẳng định đây là một khuôn khổ đầu tư tư nhân và không có sự đóng góp trực tiếp nào từ ngân sách Mỹ .

Tại sao quỹ này trở thành tâm điểm tranh cãi?

• Trump phủ nhận, Vance xác nhận: Tổng thống Trump gọi con số 300 tỷ USD là "tin giả", trong khi Phó Tổng thống JD Vance thừa nhận Iran có thể tiếp cận nguồn tài trợ này nếu tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận, tạo ra một sự mâu thuẫn trong thông điệp công khai .
• Phản ứng dữ dội trong nước: Phe diều hâu ở Washington phẫn nộ, cho rằng quỹ này nhượng bộ quá nhiều cho Tehran và thực chất là trả tiền cho một chế độ thù địch để tái thiết sau một cuộc chiến mà Mỹ đã tham gia .
• Lo ngại từ người nộp thuế: Cả Trump và Vance đều nhiều lần nhấn mạnh rằng sẽ không có một xu nào từ tiền thuế của người Mỹ được đưa vào quỹ này, nhưng những người chỉ trích vẫn hoài nghi vì thiếu sự rõ ràng về "các đối tác trong khu vực" là ai .
• Tiền lệ và đòn bẩy: Những người phản đối cho rằng việc cam kết 300 tỷ USD cho Iran—cùng với việc dỡ bỏ trừng phạt và giải phóng tài sản bị đóng băng—sẽ làm suy yếu đòn bẩy của Mỹ và thưởng cho sự hiếu chiến của Iran, đặc biệt là trước khi đạt được một thỏa thuận hạt nhân cuối cùng .

Quỹ 300 tỷ USD vẫn là một yếu tố đầy bất ổn, gây tranh cãi và có khả năng thay đổi cục diện của lệnh ngừng bắn. Số phận của nó sẽ phụ thuộc vào 60 ngày đàm phán hạt nhân sắp tới và liệu Mỹ và Iran có thể thống nhất được các chi tiết cụ thể về ai trả tiền, cho mục đích gì và trong những điều kiện nào hay không.