Đề xuất 'Bản quyền bên trái' cho AI của Yale: Buộc các mô hình dùng mã nguồn mở phải công khai 'nội tạng'

Các nhà nghiên cứu tại Đại học Yale vừa đưa ra một đề xuất pháp lý gây chú ý, nhằm giải quyết bài toán đau đầu trong giới công nghệ: các 'ông lớn' AI đang miễn phí sử dụng kho tàng mã nguồn mở khổng lồ để huấn luyện các mô hình khép kín, trị giá hàng tỷ đô la, mà không hề có nghĩa vụ chia sẻ lại thành quả .

Giải pháp được nhóm nghiên cứu tại Trung tâm Đạo đức Kỹ thuật số (DEC) của Yale đưa ra có tên gọi Giấy phép AI Copyleft theo ngữ cảnh (CCAI) – một 'bản quyền trái' (copyleft) đời mới, dành riêng cho kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo .

CCAI hoạt động như thế nào?

Về cốt lõi, CCAI mở rộng nguyên tắc copyleft vốn rất quen thuộc trong thế giới phần mềm tự do nguồn mở (FOSS). Nếu như trước đây, copyleft yêu cầu mọi phần mềm chỉnh sửa từ code mở đều phải được phân phối lại dưới dạng mở tương tự, thì CCAI đặt ra câu hỏi tiếp theo: Điều gì xảy ra nếu phần mềm đó không được con người chỉnh sửa, mà được dùng làm 'thức ăn' để huấn luyện một mô hình AI? .

Câu trả lời của nhóm tác giả Grant Shanklin, Claudio Novelli, Emmie Hine, Luciano Floridi và Tyler Schroder là: Nếu một mô hình AI 'ăn' mã nguồn được cấp phép CCAI, thì chính bản thân mô hình AI đó sẽ bị coi là một 'tác phẩm phái sinh' . Điều này ngay lập tức kích hoạt một chuỗi các nghĩa vụ pháp lý mới.

'Kê khai nội tạng': Yêu cầu minh bạch bắt buộc

Nếu đề xuất này thành hiện thực, các công ty AI sẽ không thể đơn giản 'hút' mã nguồn mở, nhồi vào mô hình của mình và biến nó thành một sản phẩm thương mại bí mật. Họ sẽ phải 'trình làng' một cách minh bạch các thông tin cốt lõi :

• Kiến trúc mô hình (Model architecture): Cỗ máy AI được xây dựng và liên kết như thế nào .
• Dữ liệu huấn luyện (Training data): Bộ dữ liệu cụ thể nào đã được sử dụng để 'dạy' cho AI, bao gồm cả việc truy xuất nguồn gốc .
• Tính lan truyền của Copyleft: Không chỉ mô hình gốc, mà bất kỳ phiên bản phái sinh nào từ mô hình đó cũng sẽ buộc phải tuân thủ các điều khoản mở tương tự của CCAI .

Đây được xem là một đòn bẩy trao quyền cho cộng đồng, biến cuộc chiến pháp lý từ những lời kêu gọi đạo đức thành một ràng buộc có khả năng thực thi.

Ai đứng sau nghiên cứu này?

Nghiên cứu có tựa đề "The Case for Contextual Copyleft: Licensing Open Source Training Data and Generative AI", quy tụ những gương mặt từ Trung tâm Đạo đức Kỹ thuật số (DEC) của Đại học Yale :

• Grant Shanklin — Tác giả chính, Nghiên cứu sinh de Vries-Sherif tại DEC, Đại học Yale .
• Claudio Novelli — Nghiên cứu viên tại DEC .
• Emmie Hine — Nghiên cứu viên tại DEC .
• Luciano Floridi — Giáo sư John K. Castle và Giám đốc sáng lập DEC .
• Tyler Schroder — Cựu nghiên cứu sinh bậc đại học tại DEC .

'Gót chân Achilles': Những bất ổn pháp lý còn tồn tại

Mặc dù đề xuất của Yale đã tạo ra một lý thuyết pháp lý vững chắc, nhưng để đi vào thực tế, CCAI phải đối mặt với những 'bãi mìn' pháp lý không hề nhỏ :

1. Thử thách 'Fair Use' (Sử dụng hợp lý): Sức mạnh của CCAI phụ thuộc hoàn toàn vào việc tòa án có coi việc huấn luyện AI là hành vi vi phạm bản quyền hay không. Nếu tòa án phán quyết rằng 'học' từ mã nguồn mở là 'sử dụng hợp lý' (fair use), thì các công ty AI sẽ chẳng cần xin phép bản quyền ngay từ đầu, khiến điều khoản của CCAI trở nên vô hiệu hóa .
2. Định nghĩa 'Tác phẩm phái sinh': Giới luật học vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn liệu một mô hình AI — bao gồm vô số tham số và trọng số toán học — có thực sự là một 'tác phẩm phái sinh' của mã nguồn huấn luyện hay không. Đây là một vùng xám pháp lý lớn .
3. Sự khác biệt giữa các khu vực tài phán: Luật bản quyền và các ngoại lệ của nó thay đổi đáng kể giữa Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu và các quốc gia khác. Một giấy phép có thể có hiệu lực ở khu vực này nhưng lại không được công nhận ở khu vực khác, tạo ra một bức tranh thực thi pháp lý phức tạp .
4. Bài toán truy xuất nguồn gốc: Việc thực thi CCAI trong thực tế sẽ cực kỳ khó khăn, đặc biệt khi các mô hình AI lớn được huấn luyện trên những bộ dữ liệu khổng lồ, hỗn tạp, nơi việc lần ra dấu vết của một đoạn mã nguồn mở cụ thể gần như là bất khả thi .

Tóm lại, CCAI là một bước tiến táo bạo trong tư duy pháp lý, biến giấc mơ minh bạch hóa AI thành một đề xuất có cấu trúc. Tuy nhiên, số phận của nó vẫn nằm ở những phán quyết tương lai của tòa án về bản chất thực sự của quá trình 'học máy' .