Cơn sốt IPO của SpaceX đã biến nó thành công ty lớn thứ năm thế giới chỉ trong ba ngày như thế nào

'Cỗ máy' khan hiếm: Lượng cổ phiếu trôi nổi, nhu cầu bán lẻ và cấu trúc IPO

Động lực tức thời nhất cho đợt tăng giá nằm ở quy luật cung - cầu cơ bản. SpaceX đã bán hơn 555 triệu cổ phiếu để huy động ít nhất 75 tỷ USD, nhưng chỉ có từ 3% đến 5% tổng số cổ phiếu của công ty được phép giao dịch công khai, tương đương giá trị cổ phiếu tự do chuyển nhượng dao động từ 45 đến 100 tỷ USD . Lượng 'hàng trôi nổi' ít ỏi này không phải là ngẫu nhiên. Một phần lớn cổ phiếu vẫn bị 'khóa' (lock-up) bởi những người trong nội bộ và các nhà đầu tư ban đầu, tạo ra một sự khan hiếm mang tính cấu trúc.

Cùng lúc đó, nhu cầu đạt mức chưa từng có. Tổng nhu cầu của nhà đầu tư lên tới khoảng 250 tỷ USD, gấp khoảng bốn lần số cổ phiếu chào bán . SpaceX đã tận dụng triệt để điều này bằng cách phân bổ một tỷ lệ lớn bất thường: 30% lượng cổ phiếu IPO trực tiếp cho các nhà đầu tư cá nhân thông qua các nền tảng như Robinhood, Fidelity và Schwab . Con số này cao gấp ba đến sáu lần so với mức phân bổ thông thường cho một đợt IPO 'siêu vốn hóa', và nó đã tạo ra một lượng cổ đông cá nhân khổng lồ và đầy hưng phấn .

Kết quả là một vòng xoáy giao dịch theo đà tăng tự củng cố. Cổ phiếu tăng 19% trong ngày giao dịch đầu tiên, thêm 20% nữa vào ngày thứ hai để chốt ở mức 192,46 USD, và tăng tiếp 4,8% trong ngày thứ ba . Vào sáng thứ Ba trước giờ mở cửa, cổ phiếu đã cao hơn 54% so với giá IPO 135 USD .

Thỏa thuận 'quyền chọn' AI 60 tỷ USD thay đổi cuộc chơi

SpaceX là một công ty hàng không vũ trụ và vệ tinh, nhưng đợt tăng giá của nó còn được tiếp sức bởi một câu chuyện về trí tuệ nhân tạo. Vào ngày 21 tháng 4, công ty đã công bố một thỏa thuận trao cho họ quyền được mua lại Cursor, một trợ lý lập trình AI cực kỳ phổ biến, với giá 60 tỷ USD vào cuối năm — hoặc đầu tư 10 tỷ USD vào quan hệ đối tác .

Thỏa thuận với Cursor, được thực hiện bởi startup Anysphere, không phải là một vụ mua lại đã hoàn tất. Về bản chất, đó là một 'quyền chọn' — một thương vụ "có thể" sẽ diễn ra . Nhưng đối với các nhà đầu tư, tín hiệu phát đi là rất rõ ràng. SpaceX, công ty đã sáp nhập với công ty AI xAI của Elon Musk hồi đầu năm, đang định hình mình là một tay chơi nghiêm túc trên thị trường công cụ doanh nghiệp AI, lĩnh vực mà trước đây họ bị tụt hậu so với các đối thủ .

Bằng cách kết hợp chuyên môn AI của Cursor với siêu máy tính đào tạo Colossus của riêng mình, SpaceX hứa hẹn sẽ xây dựng "AI lập trình và tri thức tốt nhất thế giới" . Thỏa thuận này đã cho phép thị trường định giá lại SpaceX không chỉ là một công ty tên lửa, mà còn là một nền tảng AI. Sự 'đổi vai' đó đã diễn ra trong những tuần trước thềm IPO, đổ thêm dầu vào ngọn lửa tăng giá sau khi ra mắt .

Thị trường quyền chọn xuất hiện và giương cao 'cờ đỏ'

Nếu như ba ngày giao dịch cổ phiếu đầu tiên là về sự hưng phấn, thì ngày thứ tư đã giới thiệu một yếu tố mới, đầy biến động hơn: giao dịch quyền chọn. Vào ngày 16 tháng 6 năm 2026, quyền chọn của mã SPCX bắt đầu được giao dịch, và những tín hiệu ban đầu không hề êm ả chút nào .

Theo dữ liệu từ Susquehanna, thị trường quyền chọn trong ngày đầu tiên ngụ ý rằng có khoảng 15% khả năng cổ phiếu SpaceX có thể tăng 50% trong ba tháng tới — và một xác suất tương tự cho khả năng nó có thể giảm 50% . Chiến lược gia Chris Murphy mô tả các giao dịch lớn nhất là "các biện pháp phòng ngừa rủi ro liên quan đến rủi ro nguồn cung trong tương lai", đồng thời lưu ý rằng lượng mua quyền chọn mua (call) lớn song hành cùng với lượng mua quyền chọn bán (put) lớn, cho thấy một thị trường đang chuẩn bị cho sự hỗn loạn hơn là đặt cược vào một đà tăng một chiều .

Sự ra mắt của quyền chọn, trong khi bản thân nó là một yếu tố giúp cổ phiếu tiếp tục được chú ý, cũng đồng thời đóng vai trò như một lời cảnh báo thời gian thực rằng quỹ đạo của cổ phiếu là không bền vững nếu thiếu rủi ro đáng kể.

'Bộ ba' chỉ số: QQQ, Total Market và Russell

Ẩn sau biến động giá tức thời là một lịch trình dày đặc các sự kiện 'mua bắt buộc' mà các nhà đầu tư đang vội vã đón đầu. Một số nhà cung cấp chỉ số lớn đã viết lại quy tắc của họ để phù hợp với các đợt IPO siêu vốn hóa, và SpaceX là người hưởng lợi đầu tiên.

• S&P Total Market Index: Dự kiến sẽ thêm SpaceX chỉ sau năm ngày giao dịch, kích hoạt hoạt động mua vào trên diện rộng từ các quỹ ETF mô phỏng chỉ số thị trường tổng thể .
• Nasdaq-100 (QQQ): Theo quy định mới có hiệu lực từ ngày 1 tháng 5 năm 2026, bất kỳ công ty nào nằm trong top 40 vốn hóa thị trường đều có thể được thêm vào chỉ số này chỉ sau 15 ngày giao dịch. Các nhà phân tích dự đoán ngày gia nhập của SpaceX là 6 tháng 7 .
• Russell 1000: SpaceX sẽ tham gia chỉ số này vào kỳ tái cơ cấu tháng 9 hoặc tháng 12 năm 2026 .

Một chỉ số đáng chú ý bị thiếu trong danh sách: S&P 500. Vào ngày 4 tháng 6, S&P Global tái khẳng định các quy tắc hiện hành, yêu cầu một công ty phải có lợi nhuận trong bốn quý gần nhất mới đủ điều kiện . Với khoản lỗ ròng 4,94 tỷ USD trong năm 2025, SpaceX sẽ không đủ điều kiện để vào S&P 500 ít nhất là cho đến giữa năm 2027 . Đây là một chi tiết quan trọng đối với các nhà đầu tư thụ động: các quỹ mô phỏng S&P 500 sẽ không hề có cổ phiếu SpaceX trong ít nhất một năm .

Những rủi ro: Ngày hết hạn 'khóa' cổ phiếu và 'cái bẫy' nhà đầu tư cá nhân

Tốc độ tăng trưởng thần tốc của SpaceX cũng chính là 'tấm bản đồ' chỉ ra những điểm yếu của nó. Rủi ro trước mắt nhất là một sự đảo chiều giảm giá mạnh. Các nhà phân tích đã cảnh báo ngay từ khi IPO rằng "đợt IPO nóng bỏng của SpaceX có thể 'đốt cháy' các nhà đầu tư cá nhân" nếu như đà tăng dựa trên động lượng biến thành một cơn sốt bán tháo .

Tỷ lệ phân bổ cho nhà đầu tư cá nhân lớn bất thường — khoảng 30% lượng cổ phiếu — tạo ra một 'mong manh' đặc thù. Nếu những nhà đầu tư cá nhân đã mua vào ở mức giá 135 USD với kỳ vọng lợi nhuận nhanh chóng thấy giá cổ phiếu giảm, họ có thể đồng loạt bán tháo trong hoảng loạn, tạo ra một hiệu ứng dây chuyền thử thách các cơ chế ngắt mạch tự động (circuit breakers) của sàn .

Một rủi ro lớn hơn và âm ỉ hơn là thời điểm hết hạn 'khóa' cổ phiếu (lock-up expiry). Phần lớn cổ phiếu SpaceX hiện đang bị hạn chế bán bởi những người trong nội bộ và các nhà đầu tư sớm. Khi các thỏa thuận lock-up đó bắt đầu hết hạn, lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng sẽ mở rộng một cách đáng kể, có khả năng lấn át nhu cầu thị trường . Việc thị trường quyền chọn tập trung vào rủi ro nguồn cung trong tương lai cho thấy các nhà giao dịch chuyên nghiệp đang phòng ngừa cho sự kiện này .

Thỏa thuận Cursor cũng mang theo rủi ro thực thi. Bản thỏa thuận vẫn chỉ là một 'quyền chọn', không phải là một vụ sáp nhập đã hoàn tất. Nếu SpaceX không thể chốt thương vụ hoặc nếu mô hình AI đã hứa không thành hiện thực, một phần của 'câu chuyện AI' đã giúp nâng đỡ cổ phiếu có thể sẽ sụp đổ .

Đợt tăng giá của SpaceX báo hiệu điều gì cho AI và các đợt IPO siêu vốn hóa

Màn ra mắt của SpaceX không chỉ là câu chuyện của một cổ phiếu đơn lẻ. Đó là một 'khuôn mẫu' cho làn sóng IPO công nghệ siêu vốn hóa sắp tới từ các công ty như OpenAI và Anthropic, những cái tên đang theo dõi rất sát sao.

Đợt tăng giá chứng minh rằng 'câu chuyện AI' có thể thổi bùng định giá ngay cả khi mối liên kết còn ở giai đoạn đầu. SpaceX đã giành được quyền có khả năng mua một startup AI; họ chưa tung ra sản phẩm mới nào, vậy mà thị trường đối xử với cái quyền chọn đó như một sự kiện tái định giá toàn diện. Nó cũng chứng minh rằng các nhà đầu tư cá nhân, khi được trao quyền truy cập, có thể chi phối biến động giá IPO theo những cách mà chỉ dòng tiền tổ chức không thể làm được. Tỷ lệ phân bổ 30% cho nhà đầu tư cá nhân là chưa từng có, và tác động của nó là không thể phủ nhận .

Nhưng bài học quan trọng nhất cho các đợt IPO AI trong tương lai có thể là giá trị của sự khan hiếm. Tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng 3-5% của SpaceX là một lựa chọn có chủ ý, khuếch đại từng đồng đô la nhu cầu. Nếu OpenAI và những công ty khác làm theo cùng một 'kịch bản' này, mô hình tăng giá nhanh, dựa trên thanh khoản, theo sau là các đợt điều chỉnh do hết hạn lock-up có thể sẽ trở thành một đặc điểm nổi bật của kỷ nguyên IPO mới.