Ba cú sốc đồng loạt ập đến: Tiết lộ nguyên nhân giá than châu Á tăng vọt lên mức cao nhất trong hai năm

Giá than nhiệt điện châu Á đã leo lên mức cao nhất kể từ cuối năm 2023 vào giữa tháng 6/2026, do sự va chạm hy hữu đồng thời của gián đoạn nguồn cung và cơn sốt cầu. Hợp đồng tương lai than Newcastle của Úc giao tháng 6 chạm mức 152,25 USD/tấn, trong khi than Indonesia loại 4.200 GAR cũng đạt đỉnh hai năm . Đà tăng giá này không bắt nguồn từ một sự kiện đơn lẻ mà từ ba cú sốc riêng biệt cùng giáng xuống thị trường chỉ trong vòng hai tuần: một vụ nổ mỏ thảm khốc ở tỉnh sản xuất than hàng đầu Trung Quốc, một sự thay đổi về thể chế quản lý gây tắc nghẽn tại quốc gia xuất khẩu than lớn nhất thế giới, và một cuộc khủng hoảng địa chính trị khiến than trở nên rẻ hơn khí đốt tự nhiên đối với các nhà máy điện.

Thảm họa mỏ than Sơn Tây: lỗ hổng đột ngột trong nguồn cung của Trung Quốc

Ngày 23 tháng 5 năm 2026, một vụ nổ khí gas đã xé toạc mỏ than tư nhân Liushenyu ở huyện Qinyuan, tỉnh Sơn Tây, khiến ít nhất 82 người thiệt mạng và hơn 120 người bị thương . Đây là tai nạn khai thác mỏ chết chóc nhất ở Trung Quốc kể từ năm 2009. Mỏ này chủ yếu sản xuất than cốc dùng trong luyện thép, nhưng hệ lụy của nó đã lan ra toàn bộ ngành than bởi Sơn Tây chiếm hơn một phần tư tổng sản lượng than của Trung Quốc .

Thị trường đã phản ứng ngay lập tức. Giá than cốc tương lai của Trung Quốc tăng vọt hết biên độ 8% lên khoảng 186,76 USD/tấn khi các nhà giao dịch định giá rủi ro phản ứng pháp lý từ chính quyền . Nỗi lo của họ là có cơ sở: chính quyền địa phương đã ra lệnh dừng hoạt động tất cả các mỏ than ở huyện Qinyuan để kiểm tra an toàn, và 109 mỏ trên khắp tỉnh Sơn Tây – tương đương khoảng 319.000 tấn công suất mỗi ngày – đã bị đình chỉ chỉ trong vài ngày . Morgan Stanley cho biết tất cả 25 mỏ đang hoạt động tại Qinyuan, với tổng công suất hàng năm là 27,4 triệu tấn, đều đã ngay lập tức bị tạm dừng .

Tình trạng đóng băng sản xuất tỏ ra dai dẳng. Đến giữa tháng 6, một số mỏ vừa tái khởi động được một thời gian ngắn lại phải tiếp tục tạm ngừng hoạt động khi chiến dịch trấn áp khai thác trái phép của Bắc Kinh được tăng cường. Sản lượng than thô hàng ngày từ các mỏ đã khởi động lại giảm tới 36% so với hồi cuối tháng 5 . Các nhà phân tích trong ngành cho rằng sản lượng tháng 5 của riêng tỉnh Sơn Tây có thể đã giảm 8% . Đối với một thị trường vốn dĩ đã bước vào năm 2026 với lượng tồn kho dồi dào, sự sụt giảm sản lượng đột ngột – lại đúng vào thời điểm tái dự trữ đầu hè – cũng đủ sức thắt chặt tâm lý thị trường một cách rõ rệt .

Kiểm soát xuất khẩu Danantara của Indonesia: giấy tờ hành chính trở thành điểm nghẽn

Ngày 1 tháng 6 năm 2026, Indonesia bắt đầu thực thi quy định mới yêu cầu tất cả các nhà xuất khẩu than, dầu cọ thô và hợp kim sắt phải nộp hồ sơ giao hàng thông qua PT Danantara Sumberdaya Indonesia, một thực thể nhà nước mới được thành lập trực thuộc quỹ đầu tư quốc gia của nước này . Tổng thống Prabowo Subianto đã công bố chính sách này vài tuần trước đó như một công cụ để chống lại hành vi khai khống giá trị hóa đơn, trốn thuế và sức ép lên đồng Rupiah .

Giai đoạn đầu tiên được mô tả là kiểm tra chứng từ – một ô đánh dấu xác nhận trong hệ thống của Bộ Thương mại thể hiện sự sẵn sàng chuyển luồng giấy tờ qua Danantara – nhưng sự bối rối và bất định đã đến ngay lập tức . Các quan chức Indonesia tìm cách trấn an thị trường bằng cách làm rõ rằng cơ quan này sẽ tập trung vào giám sát giá xuất khẩu thay vì can thiệp trực tiếp vào thương mại, song sự mơ hồ xung quanh thẩm quyền định giá và các giai đoạn tương lai đã tạo ra một sự chậm trễ trên thực tế .

Các nhà xuất khẩu, không chắc chắn về thủ tục tuân thủ và lo sợ giao hàng bị trì hoãn, đã giữ lại hàng hóa ngay khi người mua châu Á bắt đầu thu mua cho mùa hè. Chỉ riêng sự bất định này cũng đủ để đẩy giá lên. Đến ngày 8 tháng 6, giá hợp đồng chuẩn Úc tại Newcastle đã tăng 2,4% lên 152,25 USD/tấn và nhiều hãng tin cho rằng sự chậm trễ trong vận chuyển từ Indonesia là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến đà tăng này . Kế hoạch thực thi toàn diện chính sách – với việc Danantara tiếp quản các hợp đồng thương mại, xuất hóa đơn và thanh toán giao dịch – được lên kế hoạch từ ngày 1 tháng 1 năm 2027, đồng nghĩa với việc những bất ổn về pháp lý sẽ còn kéo dài dai dẳng sau đỉnh giá giữa năm .

Cú sốc LNG từ cuộc khủng hoảng Iran: than trở lại lợi thế về giá

Chiến dịch quân sự của Mỹ-Israel chống lại Iran, bắt đầu vào ngày 28 tháng 2 năm 2026, đã phong tỏa Eo biển Hormuz và cắt đứt khoảng 20% dòng chảy dầu mỏ và LNG của thế giới . Các cuộc tấn công trả đũa của Iran vào cơ sở hạ tầng LNG của Qatar, bao gồm nhà máy Ras Laffan có công suất 77 triệu tấn/năm, đã buộc QatarEnergy phải dừng sản xuất và tuyên bố bất khả kháng trong việc giao hàng .

Giá LNG giao ngay ở châu Á tăng mạnh. Chỉ số Japan/Korea Marker (JKM) leo lên vùng 17–20 USD/MMBtu, cao hơn đáng kể so với mức trước khủng hoảng là khoảng 11 USD/MMBtu, mặc dù vẫn thấp hơn nhiều so với các đỉnh cực đoan năm 2022 . Đối với các nhà máy điện ở châu Á, bài toán rất đơn giản: với giá LNG ở mức 20 USD/MMBtu, than là lựa chọn rẻ hơn rõ rệt – ngay cả khi đã tính đến chênh lệch về carbon và chi phí vận hành.

Dữ liệu từ các nhà phân tích thị trường cho thấy than đang có mức chiết khấu khoảng 13% so với LNG trên cơ sở năng lượng tương đương . Các quốc gia có năng lực sử dụng cả hai loại nhiên liệu – Ấn Độ, Hàn Quốc và một số quốc gia Đông Nam Á – đã phản ứng bằng cách tối đa hóa việc đốt than, tạo thêm nhu cầu phụ trội cho một thị trường vốn đã bị siết chặt bởi sự gián đoạn tại Sơn Tây và Indonesia . Động lực chuyển đổi nhiên liệu này đại diện cho một cú sốc cầu mạnh mẽ, biến điều có thể chỉ là sự thắt chặt về nguồn cung thành một tình trạng thiếu hụt thực sự.

Nhu cầu mùa hè: chất xúc tác gia tăng áp lực

Mùa hè ở Bắc bán cầu đã tiếp thêm một cú huých nhu cầu theo mùa, khuếch đại tác động của cả ba cú sốc trên. Khi nhiệt độ tăng, nhu cầu điện cho điều hòa không khí đã đẩy lượng than tiêu thụ trên khắp châu Á lên cao ngay đúng thời điểm các hạn chế về nguồn cung lên tới đỉnh điểm. Hiệu ứng mùa vụ này vốn dĩ thường được thị trường tính đến trong giá, nhưng sự tập trung bất thường của các gián đoạn nguồn cung đã khiến cho đợt tăng nhu cầu mùa hè năm nay để lại hậu quả nặng nề hơn nhiều so với một năm thông thường.

Cách ba cú sốc cộng hưởng với nhau

Bảng dưới đây tóm tắt tác động của từng động lực:

Động lực	Tác động đến nguồn cung	Tác động đến nhu cầu
Thảm họa mỏ Sơn Tây (23/5)	Sản xuất than cốc và than nhiệt điện của Trung Quốc bị ảnh hưởng; 109 mỏ dừng hoạt động để kiểm tra; phục hồi sản lượng chậm và không đồng đều .	—
Quy định xuất khẩu Danantara (1/6)	Các lô hàng than Indonesia bị trì hoãn bởi yêu cầu chứng từ mới và sự bất định về quy định; nhà xuất khẩu than lớn nhất thế giới đột nhiên trở thành một nguồn cung không đáng tin cậy .	—
Khủng hoảng Iran / LNG tăng đột biến (từ 28/2)	Nguồn cung LNG sụt giảm sau khi Eo biển Hormuz bị phong tỏa và Ras Laffan bị tấn công; giá khí đốt châu Âu và châu Á tăng .	Các nhà máy điện châu Á tăng cường đốt than khi LNG kém kinh tế hơn; nhu cầu chuyển đổi nhiên liệu sang than gia tăng .
Nhu cầu làm mát mùa hè (từ tháng 6)	—	Nhu cầu điện theo mùa tăng mạnh, gây sức ép lên kho dự trữ than vốn đã eo hẹp .

Khoảng thời gian hẹp mà các sự kiện diễn ra là yếu tố then chốt. Thảm họa Sơn Tây nổ ra vào cuối tháng 5, cơ chế xuất khẩu của Indonesia có hiệu lực vào ngày 1 tháng 6, và giá LNG đã ở mức cao trong nhiều tháng trước đó – nhưng tất cả ba lực này đã hội tụ đúng lúc người mua châu Á bắt đầu thu mua than cho mùa hè. Kết quả là một câu chuyện nhất quán và đáng tin về nguồn cung bị siết chặt, thúc đẩy giá than tương lai Úc tại Newcastle lên mức nội ngày cao nhất kể từ cuối năm 2023 . Than Indonesia loại 4.200 GAR, dòng than chủ lực cho các nhà máy điện châu Á, chạm mức cao hai năm là 66,30 USD/tấn . Một chỉ số giá than rộng hơn do YCharts theo dõi đã ghi nhận mức tăng 34,78% so với cùng kỳ năm trước trong tháng 6 .

Đà tăng giá sau đó hạ nhiệt trong những tuần tiếp theo, khi các cuộc đàm phán hòa bình giữa Mỹ và Iran khiến giá khí đốt hạ thấp và giảm động lực chuyển đổi nhiên liệu. Tuy nhiên, đỉnh điểm vào giữa tháng 6 đã cho thấy thị trường than có thể thắt chặt nhanh đến mức nào khi nhiều cú sốc độc lập cùng lúc nhằm vào hai cường quốc than lớn nhất thế giới .