Bên trong Thỏa thuận Sơ bộ Mỹ - Iran: Vì sao Israel, Giới Phân tích và Phe Bảo thủ Lên tiếng Báo động

Một sự tĩnh lặng mong manh đã bao trùm Vịnh Ba Tư, nhưng thỏa thuận tạo nên sự yên ắng đó lại đang châm ngòi cho một cơn bão chính trị. Giữa tháng 6 năm 2026, Hoa Kỳ và Iran đã công bố một biên bản ghi nhớ (MoU) sơ bộ để chấm dứt hơn ba tháng xung đột công khai . Khuôn khổ này hứa hẹn mở lại eo biển Hormuz huyết mạch, dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đầy trừng phạt của Mỹ đối với các cảng Iran, và gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, trong thời gian đó hai bên sẽ đàm phán về những vấn đề khó giải quyết nhất, bao gồm cả chương trình hạt nhân của Iran . Thị trường tăng điểm trước tin tức này, nhưng đối với các đồng minh chủ chốt của Mỹ, giới phân tích an ninh và những người chỉ trích chính trị, thỏa thuận này là một sự tạm dừng đầy tranh cãi, tưởng thưởng cho Tehran trong khi trì hoãn những vấn đề nguy hiểm nhất.

Israel: Bị gạt ra ngoài lề và lên tiếng báo động

Không một bên liên quan nào phản ứng dữ dội hơn Israel. Thỏa thuận sơ bộ đã hợp nhất nhiều phổ rộng các nhà lãnh đạo Israel trong sự lên án, chủ yếu vì đất nước của họ bị gạt hoàn toàn khỏi tiến trình đàm phán dù là bên tham chiến chung khi chiến tranh bắt đầu vào tháng 2 năm 2025 .

Các quan chức Israel trên cả liên minh cầm quyền lẫn phe đối lập cảnh báo rằng khuôn khổ này, được đàm phán hoàn toàn sau lưng Israel, khiến các mục tiêu an ninh cốt lõi của nước này không được giải quyết . Những vấn đề cấp bách nhất đối với an ninh của Israel — việc thu hồi hạt nhân ngay lập tức, các giới hạn có thể kiểm chứng đối với chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, và những ràng buộc đối với mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực như Hezbollah — tất cả đều bị hoãn lại cho cuộc đàm phán tiếp theo trong 60 ngày . Đối với Israel, quy trình này không mang bất kỳ sự đảm bảo nào cho việc giải quyết những mối đe dọa này, một thực tế đã khiến các nhà phân tích mô tả thỏa thuận là một "thảm họa" khóa chặt các lợi ích chiến lược mà Iran đạt được .

Thủ tướng Benjamin Netanyahu, người trước đó đã viện dẫn những đảm bảo riêng từ cựu Tổng thống Trump rằng Mỹ sẽ kiên quyết yêu cầu giải trừ hạt nhân hoàn toàn, đã giữ im lặng trước công chúng về thỏa thuận này . Các đồng minh trong liên minh của ông thì ít kiềm chế hơn. Tờ Wall Street Journal đưa tin các nhà lãnh đạo cấp cao của Israel đang suy tính về những hàm ý chiến lược của việc Mỹ giảm áp lực lên Tehran và rạn nứt ngày càng lớn với Washington về cuộc xung đột song song với Hezbollah ở Lebanon, điều mà thỏa thuận này không giải quyết được .

Chỉ trích cốt lõi: Một lệnh ngừng bắn trì hoãn mọi câu hỏi hóc búa

Sự chỉ trích gay gắt nhất đối với MoU, từ Washington đến Jerusalem, là những gì nó bỏ qua. Thỏa thuận đạt được một sự trao đổi tức thì — Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hàng hải để đổi lấy việc Iran mở lại eo biển Hormuz — nhưng trì hoãn mọi vấn đề an ninh cơ bản đã châm ngòi cho cuộc chiến ngay từ đầu.

Những người chỉ trích chỉ ra một vài thiếu sót nguy hiểm:

• Chương trình Hạt nhân: Khuôn khổ chỉ mở ra một giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày. Nó không yêu cầu Iran phải tháo dỡ máy ly tâm, chuyển ra ngoài kho dự trữ uranium đã làm giàu, hay chấp nhận một mức trần vĩnh viễn về mức độ làm giàu . Thứ trưởng Ngoại giao Iran, Kazem Gharibabadi, còn làm phức tạp thêm tình hình khi tuyên bố rằng việc tham gia các cuộc đàm phán hạt nhân phụ thuộc vào việc Mỹ trước tiên phải thực hiện ba cam kết — bao gồm dỡ bỏ và chấm dứt hoàn toàn lệnh phong tỏa hải quân và giải phóng các quỹ bị đóng băng của Iran .
• Tên lửa Đạn đạo: Ngoại trưởng Iran trước đó đã tuyên bố chương trình tên lửa đạn đạo của họ là "không bao giờ có thể đàm phán" trong những tháng trước thềm thỏa thuận . MoU không thách thức lằn ranh đỏ này, bỏ ngỏ một hệ thống vũ khí có khả năng tấn công các trung tâm dân cư của Israel và các nước vùng Vịnh .
• Mạng lưới Ủy nhiệm: Thỏa thuận không chứa đựng giới hạn nào đối với việc Iran tài trợ, vũ trang hay chỉ đạo các lực lượng dân quân đồng minh trên khắp Trung Đông, điều mà đối với Israel là một mối lo ngại tác chiến mang tính sống còn tại Lebanon và Syria .

Sự trì hoãn toàn diện này đã làm dấy lên một câu hỏi nhức nhối trong giới bảo thủ Mỹ, theo như tờ Chosun Ilbo đưa tin: "Nếu đây là kết quả, vậy tại sao chúng ta lại bắt đầu cuộc chiến?" . Sự chỉ trích này phản ánh quan điểm rằng Mỹ đã sử dụng sức mạnh quân sự khổng lồ và gánh chịu những tổn thất đáng kể chỉ để đàm phán một thỏa thuận mang lại cho Iran sự cứu trợ kinh tế ngay lập tức mà không triệt tiêu các mối đe dọa đã khiến cuộc xung đột trở nên cần thiết.

Tư thế quân sự của Iran: Suy yếu nhưng chưa bị đánh bại

Không thể phủ nhận, cuộc chiến đã gây ra thiệt hại nặng nề cho các năng lực quân sự thông thường và chiến lược của Iran. Nhiều đánh giá xác nhận rằng một tỷ lệ đáng kể trong kho vũ khí tên lửa, hệ thống phòng không, không quân và cơ sở hạ tầng máy bay không người lái của Iran đã bị suy yếu bởi các cuộc không kích kéo dài của Israel và Mỹ . Chương trình hạt nhân của nước này, vốn từ lâu là trụ cột ngầm cho chiến lược răn đe, cũng đã hứng chịu thiệt hại nghiêm trọng, dù mức độ cụ thể chưa được công bố công khai .

Bất chấp những đòn giáng mạnh mẽ này, nhận định chiến lược trung tâm từ các nhà phân tích tập trung vào khu vực thật đáng lo ngại. Tờ Straits Times, trích dẫn các nguồn tin và nhà ngoại giao vùng Vịnh, đã kết luận rằng thỏa thuận này "không thể thay đổi được cục diện sau hơn ba tháng chiến tranh" . Cán cân quyền lực ở Trung Đông về cơ bản vẫn không thay đổi. Không hề bị khuất phục, Iran nổi lên từ cuộc xung đột với thế "táo bạo hơn về mặt chính trị", với chế độ còn nguyên vẹn và câu chuyện về sự kháng cự của họ được củng cố .

Một nạn nhân phụ đáng kể của cuộc chiến là niềm tin của các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh vào những đảm bảo an ninh của Mỹ. Cũng các nhà phân tích này mô tả lòng tin đó đã "lung lay sâu sắc", khi các thủ đô vùng Vịnh chứng kiến một liên minh do siêu cường dẫn đầu không thể đánh bại một cách quyết định đối thủ trong khu vực của họ . Giờ đây, họ nhìn thấy một Iran, dù với kho vũ khí đã suy giảm, vẫn giữ đủ năng lực để gây gián đoạn vận tải biển và thị trường năng lượng một cách từ từ, mà không cần vượt qua ngưỡng đối đầu trực tiếp .

Sự tái điều chỉnh khu vực và phản ứng dữ dội trong nước Mỹ

Khuôn khổ này đã kích hoạt một sự tái điều chỉnh chiến lược nhanh chóng trên khắp khu vực. Các quốc gia vùng Vịnh đang đánh giá lại sự phụ thuộc và các liên minh của mình trong một bối cảnh mà sự bảo vệ của Mỹ cảm thấy kém tin cậy hơn, còn Iran thì tự tin hơn so với trước khi chiến tranh bắt đầu . Nước Mỹ đang choáng váng với những tranh cãi nội bộ của chính mình. Trong khi thị trường phản ứng tích cực với việc mở lại eo biển Hormuz — chỉ số S&P 500 tăng 1,9% và giá dầu giảm gần 5% — thỏa thuận này vẫn cực kỳ không được ưa chuộng trong nội bộ Đảng Cộng hòa và giới lãnh đạo Do Thái tại Mỹ . Những lo ngại của họ phản ánh những lo ngại của Israel: rằng không có nhượng bộ hạt nhân rõ ràng nào đạt được, và các mối đe dọa từ tên lửa đạn đạo và lực lượng ủy nhiệm vẫn hoàn toàn không được giải quyết .

Thỏa thuận sơ bộ Mỹ-Iran đã ngăn tiếng súng trong 60 ngày và mở lại một huyết mạch quan trọng của năng lượng toàn cầu. Nhưng trong khi làm im tiếng súng, nó đã khuếch đại một bản hợp xướng gồm những tiếng nói báo động cảnh báo rằng Hoa Kỳ có thể đã đánh đổi một sự trì hoãn tạm thời khỏi chiến tranh để lấy một thất bại chiến lược lâu dài.

Đính chính: Thỏa thuận sơ bộ Mỹ-Iran được công bố vào giữa tháng 6 năm 2026, không phải cuối tháng 2 năm 2025. Câu hỏi ban đầu mắc lỗi về ngày tháng. Bản thân cuộc xung đột bắt đầu vào tháng 2 năm 2025, và khuôn khổ đã được tiết lộ sau hơn ba tháng giao tranh.