Vì sao thỏa thuận hòa bình Mỹ-Iran đẩy tài chính Saudi Arabia vào bước đường cùng

'Vết dầu loang' từ hòa bình: Khi tin vui lại là tin buồn cho Riyadh

Thỏa thuận khung hòa bình lịch sử giữa Mỹ và Iran được công bố ngày 14/6/2026, hứa hẹn mở cửa trở lại eo biển Hormuz và chấm dứt gần bốn tháng xung đột, đã lập tức tạo ra một cú sốc trên thị trường năng lượng. Giá dầu thô đồng loạt lao dốc từ 4-7% chỉ trong một phiên giao dịch, với các loại dầu chuẩn như Brent và WTI rơi về mức 80 USD/thùng, trong khi dầu Murban thậm chí chạm đáy 76,81 USD/thùng . Sự sụt giảm này đã xóa bỏ hoàn toàn "phần bù rủi ro địa chính trị" từng thổi phồng giá dầu trong suốt thời kỳ khủng hoảng eo biển Hormuz. Nhưng với Riyadh, đây là một đòn giáng trực diện. Nền kinh tế Saudi Arabia phụ thuộc quá lớn vào dầu mỏ, và ngân sách quốc gia được xây dựng trên một kịch bản giá dầu giờ đây đã trở nên viển vông. Ngưỡng giá dầu hòa vốn ngân sách của vương quốc này được các định chế tài chính quốc tế ước tính ở mức trên 90 USD/thùng. Khi giá dầu dao động quanh mức 76-80 USD, mỗi thùng dầu bán ra đều đang "lỗ" hàng chục USD so với kế hoạch chi tiêu quốc gia. Đây không chỉ là một bài toán doanh thu sụt giảm; nó là cú hích cuối cùng vào một nền tài chính vốn đã rệu rã và đầy rẫy những vết nứt.

Nền móng đã nứt: Quý 1 'đốt' sạch gần một năm thâm hụt

Cơn địa chấn giá dầu ập đến khi nền tảng tài chính của Saudi Arabia đã trên bờ vực sụp đổ. Báo cáo từ Bộ Tài chính nước này cho thấy, chỉ riêng trong quý 1/2026, mức thâm hụt ngân sách đã lên tới 125,7 tỷ Riyal (SAR), tương đương 33,5 tỷ USD – mức thâm hụt hàng quý lớn nhất kể từ năm 2018 . Con số đáng báo động này đã "ngốn" tới 76% mục tiêu thâm hụt cả năm 2026 (165 tỷ SAR, tương đương 44 tỷ USD) chỉ trong vòng 90 ngày . Nguyên nhân đến từ hai phía: một mặt, chi tiêu chính phủ tăng vọt tới 20% lên mức kỷ lục 387 tỷ SAR (103,2 tỷ USD) cho một quý mở màn; mặt khác, doanh thu từ dầu mỏ lại sụt giảm đáng kể giữa bối cảnh xung đột phong tỏa Hormuz . Toàn bộ khoản thâm hụt này được tài trợ bằng cách phát hành nợ mới, thay vì rút từ quỹ dự trữ quốc gia, vốn vẫn đang được giữ ở mức 400,9 tỷ USD . Giờ đây, với việc giá dầu còn giảm sâu hơn nữa sau thỏa thuận hòa bình, triển vọng cho ba quý còn lại của năm còn ảm đạm hơn. Con số thâm hụt cuối cùng của năm 2026 gần như chắc chắn sẽ phá vỡ dự báo ban đầu.

Vòng xoáy nợ công tăng tốc

Để lấp đầy "lỗ hổng" tài chính ngày càng lớn, Saudi Arabia đang phải đi vay với tốc độ chưa từng có. Vào cuối năm 2025, tổng nợ chính phủ trung ương ở mức 1.519 tỷ SAR, tương đương 33% GDP . Tuy nhiên, chỉ trong ba tháng đầu năm 2026, con số này đã phình to lên khoảng 1,67 nghìn tỷ SAR, tức là tăng gần 10% . Dự báo chính thức của chính phủ về mức nợ cuối năm 2026 là 1.622 tỷ SAR – một mục tiêu đã bị vượt mặt ngay từ quý 1 .

Kế hoạch Vay nợ Thường niên năm 2026, được phê duyệt vào tháng 1, cho thấy tổng nhu cầu tài chính lên tới 217 tỷ SAR (57,8 tỷ USD), bao gồm khoản thâm hụt dự kiến và 52 tỷ SAR để trả các khoản nợ đến hạn . Lượng trái phiếu phát hành bằng đồng USD đã tăng vọt 49% trong năm 2025, chạm mốc 100 tỷ USD . Không chỉ chính phủ, mà Quỹ Đầu tư Công (PIF) – "cánh tay nối dài" tài chính của Tầm nhìn 2030 – cũng đang ngày càng lệ thuộc vào thị trường nợ. Báo cáo rủi ro quốc gia tháng 6/2026 của Allianz đã cảnh báo về một "giai đoạn gia tăng lỗ hổng đối ngoại" khi các khoản đệm dự trữ đang cạn kiệt và hoạt động vay nợ nước ngoài gia tăng mạnh mẽ .

Aramco: 'Con gà đẻ trứng vàng' đang kiệt sức

Trụ cột quan trọng nhất trong hệ thống tài chính của chính phủ là cổ tức từ Saudi Aramco, gã khổng lồ dầu mỏ quốc doanh. Tuy nhiên, sự phụ thuộc này đang va phải thực tế phũ phàng: khả năng chi trả của Aramco đang suy yếu nghiêm trọng. Trong quý 1/2026, Aramco tuyên bố chia cổ tức cơ bản ở mức 21,9 tỷ USD, tăng 3,5% so với cùng kỳ năm trước . Nhưng có một sự thật đáng báo động: dòng tiền tự do mà công ty tạo ra trong quý chỉ vỏn vẹn 18,6 tỷ USD. Điều này có nghĩa là cứ mỗi quý, Aramco lại "âm" dòng tiền 3,3 tỷ USD – một kịch bản chưa từng thấy kể từ đại dịch COVID-19 .

Sau khi chi trả khoản cổ tức khổng lồ này vào ngày 9/6, lượng tiền mặt dự trữ của tập đoàn đã giảm từ 75,2 tỷ USD xuống còn xấp xỉ 53,3 tỷ USD – mức thấp nhất trong nhiều năm . Với mặt bằng giá dầu mới, thấp hơn nhiều so với quý 1, dòng tiền trong quý 2 dự kiến sẽ còn èo uột hơn nữa, khiến việc tái tạo bộ đệm tiền mặt trước đợt trả cổ tức tiếp theo là bất khả thi. Chính phủ, với tư cách là cổ đông lớn nhất, đối mặt với một tình huống tiến thoái lưỡng nan: cho phép Aramco gồng mình vay thêm nợ để duy trì "dòng sữa" cổ tức, cắt giảm cổ tức và tạo ra một lỗ hổng mới trong ngân sách quốc gia, hay gây áp lực buộc công ty thắt lưng buộc bụng trong chi tiêu.

Tầm nhìn 2030: Tham vọng nghìn tỷ USD gặp 'hạn' tiền mặt

PIF, động cơ chính đằng sau các siêu dự án của Tầm nhìn 2030 như NEOM, cũng đang trong tình trạng cạn kiệt nguồn lực vào thời điểm quyết định. Nguồn thu từ cổ tức của Aramco đổ vào quỹ này đã giảm mạnh. Tổng cổ tức của Aramco trong năm 2025 là 85,5 tỷ USD, giảm một nửa so với mức 124 tỷ USD của năm 2024 – một cú giảm 38,5 tỷ USD gần như hoàn toàn đến từ sự biến mất của khoản cổ tức phụ trội dựa trên hiệu quả kinh doanh . Để duy trì đà chi tiêu cho các dự án trọng điểm quốc gia, cả chính phủ và PIF đều đã phải tăng cường vay nợ. Trong bối cảnh giá dầu tiếp tục lao dốc và chi phí vay mượn toàn cầu vẫn ở mức cao, khả năng tài trợ cho các dự án trong nước cũng như triển khai vốn ra quốc tế đều bị suy giảm một cách hữu hình.

Những lựa chọn không dễ dàng

Thỏa thuận hòa bình Mỹ-Iran là một bài kiểm tra căng thẳng đầy nghịch lý đối với Saudi Arabia. Nó loại bỏ mối đe dọa quân sự trực tiếp và khai thông tuyến hàng hải huyết mạch toàn cầu, nhưng đồng thời cũng rút đi tấm đệm giá dầu cao mà mô hình tài chính của Riyadh đặt nền móng trên đó. Bước vào nửa cuối năm 2026, vương quốc dầu mỏ này không còn một miếng đệm tài chính nào: phần lớn mức thâm hụt dự kiến đã bị "xóa sổ" chỉ trong quý đầu tiên, nợ công đang tăng với tốc độ hai con số mỗi năm, tập đoàn dầu mỏ quốc gia đang phải chi trả nhiều tiền mặt hơn số tiền nó kiếm được, và các quỹ tài sản có chủ quyền đang phải đi vay thay vì giải ngân từ dự trữ.

Điều này đặt các nhà hoạch định chính sách trước một loạt lựa chọn không mấy dễ chịu: cắt giảm mạnh chi tiêu cho các đại dự án Tầm nhìn 2030, giảm cổ tức từ Aramco – một động thái nhạy cảm về mặt chính trị, tiếp tục gồng gánh phát hành nợ mới cho chính phủ và PIF, chạm tay vào kho dự trữ chính phủ 400,9 tỷ USD còn sót lại, hoặc kết hợp cùng lúc tất cả các giải pháp trên. Trong mọi trường hợp, thị trường dầu mỏ dường như không còn là chiếc phao cứu sinh quen thuộc nữa.