Mỹ cấm xuất khẩu mô hình AI tối tân của Anthropic: Toàn cảnh cuộc khủng hoảng và làn sóng phản đối toàn cầu

Vào tối thứ Sáu ngày 12 tháng 6 năm 2026, chỉ trong một khoảnh khắc, hai trong số những mô hình trí tuệ nhân tạo mạnh nhất hành tinh đã biến mất khỏi tay tất cả người dùng trên toàn cầu. Đây không phải là một sự cố kỹ thuật, mà là kết quả của một mệnh lệnh chưa từng có từ chính quyền Tổng thống Trump, đẩy thế giới vào một cuộc tranh luận khẩn cấp về an ninh quốc gia, chủ quyền công nghệ và sự phụ thuộc nguy hiểm vào một số ít những gã khổng lồ AI của Mỹ.

Lệnh cấm và sự tuân thủ bất đắc dĩ của Anthropic

Câu chuyện bắt đầu khi Bộ Thương mại Hoa Kỳ viện dẫn các cơ quan an ninh quốc gia, ra chỉ thị kiểm soát xuất khẩu yêu cầu Anthropic phải đình chỉ ngay lập tức mọi quyền truy cập vào hai mô hình AI tiên tiến nhất của mình là Fable 5 và Mythos 5 đối với bất kỳ công dân nước ngoài nào, dù đang ở trong hay ngoài nước Mỹ .

Phạm vi của lệnh cấm quá rộng đến mức Anthropic không thể lọc người dùng theo quốc tịch trong thời gian thực. Do đó, công ty không còn lựa chọn nào khác ngoài việc đột ngột vô hiệu hóa quyền truy cập cho tất cả người dùng trên toàn thế giới, bao gồm cả chính các nhân viên là người nước ngoài của mình . Anthropic đã công khai tuyên bố sẽ tuân thủ và đưa hai mô hình này ngoại tuyến vào cuối ngày thứ Sáu, 12 tháng 6 .

Nguyên nhân sâu xa: CEO Amazon và lỗ hổng "vượt ngục" của Fable 5

Động thái chấn động này không phải tự nhiên mà có. Nó được kích hoạt bởi chính một trong những nhà đầu tư lớn nhất của Anthropic: Amazon. Theo báo cáo từ Wall Street Journal, CEO Amazon, ông Andy Jassy, đã có các cuộc thảo luận với Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent và các quan chức cấp cao khác của Mỹ .

Nhóm nghiên cứu an ninh mạng của Amazon đã phát hiện ra rằng Fable 5 có thể bị thao túng ("vượt ngục") để cung cấp thông tin về cách tạo ra vũ khí sinh học – một phát hiện mà chính ông Jassy đã đích thân báo cáo . Wall Street Journal khẳng định chính các cuộc nói chuyện của Jassy với giới chức Mỹ đã kích hoạt cuộc trấn áp của chính phủ .

Về phần mình, CEO Dario Amodei của Anthropic đã phản bác, lập luận rằng lỗ hổng "vượt ngục" này "không nghiêm trọng" và các cơ chế bảo vệ của mô hình là đầy đủ. Tuy nhiên, chính quyền Trump đã không đồng ý và vẫn tiến hành lệnh cấm .

Làn sóng phản đối từ các đồng minh thân cận

Lệnh cấm áp dụng ngay cả với các quốc gia đồng minh, ngay lập tức vấp phải phản ứng ngoại giao gay gắt. Đây không chỉ là vấn đề của một công ty công nghệ, mà đã trở thành một cuộc khủng hoảng lòng tin giữa Mỹ và các đối tác chiến lược.

Anh và Canada cùng nhau tìm kiếm sự miễn trừ

• Vương quốc Anh: Văn phòng Thủ tướng Anh đang gây sức ép lên Nhà Trắng để có được một ngoại lệ đặc biệt khỏi lệnh cấm, thứ đã tước đi quyền truy cập của người dùng Anh chỉ sau một đêm . Thủ tướng Keir Starmer đang đích thân vận động hành lang trước thềm hội nghị thượng đỉnh G7 khai mạc vào ngày 15 tháng 6 tại Pháp, nơi lệnh cấm Anthropic được dự đoán sẽ chi phối các cuộc thảo luận . Anh lập luận rằng quan hệ đối tác tình báo trong khuôn khổ Five Eyes và sự hợp tác chặt chẽ về an toàn AI với Mỹ là cơ sở để được hưởng ngoại lệ .

• Canada: Thủ tướng Mark Carney cũng đang tích cực thúc đẩy một sự miễn trừ và phối hợp với Thủ tướng Starmer để đưa ra lập trường chung giữa Anh và Canada. Điều này bao gồm việc khởi động lại các cuộc đàm phán thương mại nhằm tăng cường mối quan hệ thương mại bên ngoài quỹ đạo của Mỹ .

Cảnh báo của Mark Carney: Rủi ro hệ thống và sự lệ thuộc công nghệ

Phát biểu tại Westport, Ireland vào ngày 14 tháng 6, Thủ tướng Carney đã đưa ra những cảnh báo đầy ẩn dụ và sâu sắc, đặt vụ việc vào một bối cảnh lớn hơn về sự ổn định của hệ thống toàn cầu.

• "Chưa ai từng phân tích điều gì sẽ xảy ra khi một số ít mô hình AI cùng hỏng hóc theo cùng một cách, vào cùng một thời điểm." Ông đã so sánh một cách rõ ràng sự tập trung trong lĩnh vực AI với rủi ro hệ thống đã dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, cảnh báo về "rủi ro mô hình" trong AI .
• Ông nhấn mạnh lệnh cấm này phơi bày rủi ro của việc phụ thuộc quá mức vào một số ít công cụ AI mạnh mẽ của Mỹ, tuyên bố rằng "tình huống tập thể mà chúng ta đang gặp phải với Mythos và Fable hiện nay là điều có thể xảy ra khi phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một nhà cung cấp hoặc một nhóm nhà cung cấp nào" .
• Đây là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn của ông Carney. Chỉ vài ngày trước đó, vào ngày 4 tháng 6, ông đã từng cảnh báo rằng các nền tảng AI nước ngoài có thể bị sử dụng để chống lại người dân Canada và kêu gọi xây dựng năng lực AI trong nước .

Phản ứng của Châu Âu: "Chủ quyền công nghệ" là mệnh lệnh sống còn

Liên minh châu Âu (EU) đã phản ứng một cách sắc bén. Các quan chức EU tuyên bố lệnh cấm này nhấn mạnh nhu cầu cấp bách của khối về "chủ quyền công nghệ" . EU lập luận rằng một lệnh cấm bao trùm chống lại tất cả công dân nước ngoài – bao gồm các nước thành viên EU – là mang tính phân biệt đối xử và phản tác dụng, đồng thời vi phạm tinh thần hợp tác đồng minh về an toàn AI . Lệnh cấm được mô tả như một "hồi chuông cảnh tỉnh" giúp thúc đẩy nỗ lực phát triển AI bản địa của châu Âu .

Những hệ lụy sâu rộng đối với quản trị AI toàn cầu

Vụ việc không chỉ dừng lại ở một tranh chấp thương mại hay công nghệ đơn thuần. Nó đã mở ra một chương mới đầy bất ổn cho cách thế giới quản lý và tiếp cận trí tuệ nhân tạo.

• Cuộc đua chủ quyền AI toàn cầu: Lệnh cấm đã biến một nỗi sợ chính sách trừu tượng thành một cuộc khủng hoảng thực tế, gióng lên hồi chuông cảnh báo khắp châu Âu và Canada về sự nguy hiểm của việc phụ thuộc vào hạ tầng AI do Mỹ kiểm soát .
• Nghịch lý cạnh tranh của Mỹ: Những người chỉ trích cho rằng lệnh cấm có thể gây tổn hại đến vị thế dẫn đầu về AI của Mỹ bằng cách thúc đẩy các đồng minh xây dựng các hệ thống cạnh tranh và bằng cách loại bỏ các công cụ tiên tiến khỏi thị trường toàn cầu, nơi các công ty Mỹ đang thống trị .
• Hỗn loạn về mặt pháp lý và vận hành: Bởi vì lệnh áp dụng cho "bất kỳ công dân nước ngoài nào", Anthropic đã không thể tuân thủ một cách thực tế nếu không đóng cửa hoàn toàn. Điều này đặt ra câu hỏi liệu luật kiểm soát xuất khẩu có còn phù hợp trong thời đại của các mô hình AI được phân phối toàn cầu hay không .
• Điểm nóng tại G7: Vụ việc được dự đoán sẽ là chủ đề nóng chi phối hội nghị thượng đỉnh G7 khai mạc ngày 15 tháng 6 tại Pháp. Tại đây, các nhà lãnh đạo như Starmer, Carney và các quan chức EU dự kiến sẽ chất vấn phái đoàn Mỹ về phạm vi của các hạn chế, đồng thời yêu cầu một khuôn khổ đồng minh phối hợp cho việc quản trị AI tiên tiến .
• Bước đi tiếp theo của Anthropic: Anthropic dự kiến sẽ gặp chính quyền Trump vào ngày 15 tháng 6 để thảo luận về tranh chấp và có khả năng đàm phán một hạn chế hẹp hơn, khả thi hơn về mặt kỹ thuật, cho phép các đồng minh truy cập trong khi vẫn giải quyết các lo ngại về an ninh quốc gia .