Hòa bình mong manh: Thỏa thuận Mỹ - Iran mở lại eo biển Hormuz nhưng vướng mắc 'phí dịch vụ'

Tuyên bố của Iran: Mỹ đã chấp nhận 'phí dịch vụ' trong tương lai
Tehran tuyên bố công khai rằng thỏa thuận cuối cùng công nhận thẩm quyền chung của Iran và Oman đối với các dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz, mở đường cho việc thu phí sau thời gian ân hạn 60 ngày . Bộ Ngoại giao Iran phân biệt rõ: họ không áp đặt "phí qua trạm" (tolls) mà là thu "phí dịch vụ hàng hải" (navigational services) như hoa tiêu, an ninh và quản lý luồng lạch, thông qua một cơ quan quản lý Hormuz mới thành lập . Đại sứ Iran tại Moscow thẳng thừng tuyên bố eo biển "sẽ được mở, nhưng với các điều kiện mới do chính quyền Iran và Oman quyết định, bao gồm cả phí quá cảnh" . Truyền thông nhà nước Iran cũng đưa tin rằng dự thảo MOU 14 điểm bao gồm các điều khoản về việc chấm dứt phong tỏa của Mỹ và thu xếp cho eo biển .

Mâu thuẫn cốt lõi

• Mỹ nói thỏa thuận có nghĩa là đi lại miễn phí.
• Iran nói thỏa thuận công nhận thẩm quyền của Iran-Oman trong việc thu phí dịch vụ sau 60 ngày.
• Hiện chưa có văn bản MOU độc lập nào được công bố để xác minh cách hiểu của mỗi bên. Lễ ký dự kiến vào ngày 19 tháng 6 , vì vậy ngôn ngữ chính xác vẫn chưa được xác nhận.

Phản ứng từ các quan chức châu Âu

Các nhà lãnh đạo EU về cơ bản hoan nghênh thỏa thuận nhưng tập trung vào vấn đề an ninh và vai trò của châu Âu trong việc bảo vệ tuyến đường thủy này.

• Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa bày tỏ mong muốn "chấm dứt cuộc chiến tranh tốn kém này và khôi phục hoàn toàn tự do hàng hải ở eo biển Hormuz" .
• Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen hoan nghênh lệnh ngừng bắn như một sự "giảm leo thang rất cần thiết" .
• Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết châu Âu sẵn sàng đóng góp cho một "nền hòa bình lâu dài" và hỗ trợ mở lại Hormuz .
• Người đứng đầu chính sách đối ngoại của EU nhấn mạnh rằng việc đảm bảo an toàn cho tuyến đường sau xung đột sẽ cần thêm nhiều tàu hải quân châu Âu và mở rộng hoạt động hải quân EU hiện có (EMASoH) .
• Anh và Pháp đã đồng chủ trì một hội nghị thượng đỉnh quốc tế vào tháng 5 để lên kế hoạch cho một phái bộ hải quân đa quốc gia "độc lập và hoàn toàn phòng thủ" cho eo biển, báo hiệu rằng các cường quốc châu Âu đang chuẩn bị kiến trúc an ninh riêng thay vì chỉ dựa vào thỏa thuận Mỹ-Iran .

Phản ứng của ngành vận tải biển

Các công ty vận tải biển phản ứng thận trọng lạc quan nhưng nói rõ rằng hoạt động sẽ không nối lại ngay lập tức.

• Niềm tin cần nhiều tuần để xây dựng lại. Các công ty vận tải ở châu Á và châu Âu cho biết hoạt động chỉ được khởi động lại khi an toàn được đảm bảo trên thực tế .
• Hoạt động rà phá thủy lôi — sử dụng tàu quét mìn thông thường và thiết bị bay dưới nước — có thể mất 40 đến 50 ngày trước khi các công ty bảo hiểm, hãng tàu và nhà kinh doanh dầu mỏ đủ tự tin để nối lại các chuyến đi bình thường .
• Các hãng tàu container lớn tuyên bố "không có thay đổi nào đối với hoạt động của chúng tôi trong khu vực" vào thời điểm này .
• Các công ty vận tải hoan nghênh bước đột phá ngoại giao nhưng nhấn mạnh rằng các đảm bảo an toàn thực tế, bảo hiểm và rà phá thủy lôi phải được ưu tiên trước .

Quan điểm của các nhà phân tích

• Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) mô tả thỏa thuận này là một thỏa thuận hai giai đoạn: Giai đoạn 1 bao gồm chấm dứt chiến sự, mở lại eo biển và mang lại lợi ích kinh tế cho Iran (quỹ tái thiết, nới lỏng trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng, chấm dứt phong tỏa). Giai đoạn 2 sẽ giải quyết các giới hạn đối với chương trình hạt nhân — một vấn đề đã được cố tình trì hoãn .
• Các nhà phân tích lưu ý rằng vấn đề hạt nhân vẫn là yếu tố chưa được giải quyết gây tranh cãi nhất. Truyền thông Mỹ đưa tin các giới hạn hạt nhân nằm trong dự thảo MOU, trong khi các hãng tin Iran khẳng định các cuộc đàm phán hạt nhân sẽ diễn ra riêng rẽ sau khi MOU được ký kết .
• Về vấn đề phí, các nhà phân tích nhìn thấy sự mơ hồ có chủ đích: cách gọi "phí dịch vụ" của Iran cho phép Tehran tuyên bố họ không vi phạm cam kết "không thu phí" trong khi vẫn tạo ra doanh thu, tạo ra một điểm nóng về tuân thủ có thể bùng phát một khi hoạt động vận tải biển được nối lại .

Kết luận

Thỏa thuận khung về mặt lý thuyết đã chấm dứt các hành động thù địch và mở lại eo biển Hormuz, nhưng tranh chấp về phí quá cảnh — "đi lại miễn phí" của Mỹ so với "phí dịch vụ sau 60 ngày" của Iran — là một sự mơ hồ lớn chưa được giải quyết. Các cường quốc châu Âu ủng hộ nhưng đang xây dựng năng lực hải quân riêng để đảm bảo tuyến đường thủy. Ngành vận tải biển đang chờ đợi cho đến khi các điều kiện an toàn thực tế và bảo hiểm được đáp ứng, có thể mất 40–50 ngày. Vấn đề hạt nhân, bị cố tình trì hoãn sang giai đoạn hai, vẫn là yếu tố bất ổn sâu xa hơn trong dài hạn.