Bài Toán AI Định Giá Khoáng Sản Của Lầu Năm Góc Vấp Phải Sự Hoài Nghi Toàn Cầu

Chính quyền Trump đang vũ khí hóa một chương trình AI của Lầu Năm Góc để viết lại luật chơi trong thương mại khoáng sản quan trọng toàn cầu. Khi hội nghị thượng đỉnh G7 khai mạc tại Évian-les-Bains, Pháp, đề xuất tâm điểm của họ – sử dụng thuật toán Khám phá Giá Mở vì An ninh Quốc gia (OPEN) của DARPA để thiết lập giá tham chiếu cho các kim loại như gallium và germanium – đang vấp phải một bức tường hoài nghi ngoại giao, sự chia rẽ trong ngành công nghiệp, và những cảnh báo từ Liên Hợp Quốc về sự phân mảnh thương mại và xung đột với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Về bản chất, kế hoạch này là một đòn tấn công trực diện vào sự thống trị của Trung Quốc đối với nguồn cung toàn cầu các vật liệu thiết yếu cho mọi thứ, từ chất bán dẫn đến xe điện. Trung Quốc khai thác khoảng 60% và chế biến khoảng 90% khoáng sản quan trọng của thế giới , mang lại cho họ đòn bẩy khổng lồ. Bằng cách tạo ra một cơ chế định giá được AI hậu thuẫn, loại bỏ những gì Washington coi là thao túng thị trường được nhà nước trợ cấp, Mỹ hy vọng sẽ xây dựng một khối giao dịch phương Tây song song hoạt động theo các điều khoản có lợi hơn. Nhưng khi kế hoạch chuyển từ ý tưởng sang chương trình nghị sự gây tranh cãi của hội nghị thượng đỉnh, những trở ngại thực tế đang ngày một nhiều.

AI OPEN của DARPA Sẽ Định Giá Khoáng Sản Như Thế Nào

Được khởi động vào năm 2023, chương trình OPEN của DARPA được thiết kế để giải quyết một vấn đề cơ bản trên thị trường hàng hóa: nhiều khoáng sản quan trọng được giao dịch mỏng hoặc hầu như không được giao dịch, khiến giá thực tế của chúng trở nên mơ hồ và dễ bị thao túng . Mô hình AI tính toán một "giá cấu trúc" bằng cách phân tích chi phí sản xuất, lao động, hậu cần chuỗi cung ứng và các yếu tố đầu vào cơ bản khác để xác định xem một kim loại đáng lẽ phải có giá bao nhiêu nếu các hành vi bóp méo thị trường bị loại bỏ .

Phó Tổng thống JD Vance đã chính thức đề xuất Mỹ và hơn 50 quốc gia đối tác áp dụng các mức giá tham chiếu do AI tạo ra này ở từng công đoạn chế biến – từ quặng thô đến nguyên liệu tinh chế – được hỗ trợ bởi "thuế quan có thể điều chỉnh để duy trì tính toàn vẹn của giá" . Sáng kiến này ban đầu tập trung vào bốn khoáng sản: germanium, gallium, antimony và tungsten , với kế hoạch mở rộng mô hình sang nhiều loại hàng hóa hơn theo thời gian.

Chính quyền đã ký 11 khuôn khổ hoặc biên bản ghi nhớ song phương mới về khoáng sản quan trọng với các quốc gia bao gồm Argentina, Morocco, Peru, Philippines và Vương quốc Anh, đồng thời hoàn tất đàm phán với 17 quốc gia khác . Bản thân chương trình OPEN đang được chuyển giao từ Lầu Năm Góc sang Bộ Ngoại giao và tổ chức phi lợi nhuận Critical Minerals Forum để làm nền tảng cho một khối giao dịch kim loại phương Tây tiềm năng .

Các Đồng Minh G7 Ưu Tiên Chủ Nghĩa Đa Phương Hơn Tốc Độ Song Phương

Bất chấp đà thúc đẩy của chính quyền, kế hoạch này đang va chạm với sự phản kháng sâu sắc từ các đối tác thân cận nhất của Mỹ. Các báo cáo từ cuộc họp G7 tại Évian-les-Bains tiết lộ rằng các cuộc đàm phán đã vấp phải trở ngại về chi phí, cấu trúc quản trị của kế hoạch, và nỗi lo rằng giá tham chiếu do chính phủ áp đặt có thể bóp méo thị trường thay vì ổn định chúng .

Một số đồng minh chủ chốt đang tích cực khám phá các giải pháp thay thế. Nhật Bản, Pháp và Canada đang phát triển một cách tiếp cận riêng bao gồm một "câu lạc bộ người mua" do Canada hậu thuẫn, hạn ngạch nhập khẩu đối với một số loại đất hiếm và trợ cấp cho các công ty khai thác để đa dạng hóa chuỗi cung ứng . Trong khi đó, các quốc gia G7 đang đàm phán thành lập một ban thư ký thường trực để quản lý chính sách khoáng sản quan trọng ngoài nhiệm kỳ chủ tịch luân phiên hàng năm của khối, điều này sẽ gắn kết sự phối hợp trong một thể chế đa phương thay vì một loạt các thỏa thuận song phương của Mỹ .

Sự căng thẳng này phản ánh một sự chia rẽ triết học cơ bản. Chính quyền Trump đã ưu tiên ngoại giao song phương, theo định hướng thương mại, thiên về các cam kết tài chính một-đối-một hơn là các diễn đàn đa phương như Quan hệ Đối tác An ninh Khoáng sản (MSP) . Ngược lại, G7 – dưới sự lãnh đạo của Pháp, quốc gia hiện giữ chức chủ tịch – đã thúc đẩy Kế hoạch Hành động Khoáng sản Quan trọng G7 2025, một khuôn khổ tập trung vào thị trường dựa trên tiêu chuẩn, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, huy động vốn thông qua các ngân hàng phát triển đa phương và đa dạng hóa chuỗi cung ứng rộng rãi . Kế hoạch Hành động này nhấn mạnh việc xây dựng thể chế hợp tác thay vì các biện pháp kiểm soát giá nhanh chóng, được hậu thuẫn bởi thuế quan mà Washington đang thúc đẩy.

Các thành viên G7 được cho là đã "nguội lạnh với ý tưởng khối này dựa vào một kế hoạch giá bắt nguồn từ chương trình AI của Lầu Năm Góc" trong các cuộc đàm phán riêng với Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer .

Ngành Khai Khoáng Bị Chia Rẽ Ngay Từ Giữa

Bản thân lĩnh vực khai khoáng cũng không hề thống nhất ủng hộ kế hoạch này. Sự chia rẽ trong ngành phơi bày một bất đồng cơ bản về cách thức chính phủ nên hỗ trợ sản xuất khoáng sản quan trọng .

Hiệp hội Khai khoáng Quốc gia Mỹ (NMA) đã liên tục thúc giục Washington theo đuổi các ưu đãi thân thiện với thị trường thay vì việc ấn định giá do chính phủ quản lý. Trong các buổi điều trần và ý kiến công khai, NMA đã vạch ra bộ công cụ ưa thích của mình: cải cách cấp phép tinh gọn giúp cắt giảm tiến độ hơn một thập kỷ hiện đang được yêu cầu cho các mỏ mới, mở rộng các khoản tín dụng thuế đầu tư như Khoản Tín dụng Sản xuất Tiên tiến 45X, hỗ trợ bao tiêu trực tiếp và sự rõ ràng về quy định – chứ không phải là giá sàn hay giá tham chiếu . NMA cảnh báo rằng sự can thiệp giá của chính phủ có thể ngăn cản vốn tư nhân, bóp méo các tín hiệu cung-cầu, và tạo ra chính sự không chắc chắn về quy định đã làm nản lòng các khoản đầu tư dài hạn cần thiết để xây dựng các mỏ mới.

Những bên khác trong ngành nhìn nhận đề xuất này theo cách khác. Đối với các nhà khai thác và chế biến bị ảnh hưởng nặng nề bởi các thị trường biến động do Trung Quốc thống trị, giá tham chiếu được đảm bảo hoạt động như một hàng rào phòng ngừa. Khi Trung Quốc có thể tràn ngập thị trường với các khoáng sản tinh chế được trợ cấp, rẻ một cách giả tạo, các nhà sản xuất phương Tây gặp khó khăn trong việc cạnh tranh về giá ngay cả khi chi phí cơ bản của họ là hiệu quả. Về lý thuyết, một "giá cấu trúc" do AI hậu thuẫn sẽ cung cấp khả năng dự đoán cần thiết để tài trợ cho các dự án khai thác và chế biến đắt đỏ.

Chính quyền Trump đã có tiền lệ can thiệp trực tiếp. Vào năm 2025, Lầu Năm Góc đã đầu tư 400 triệu USD vào cổ phiếu ưu đãi của MP Materials, công ty khai thác đất hiếm lớn nhất nước Mỹ, mua lại 15% cổ phần vốn, đồng thời cung cấp khoản vay 150 triệu USD và điều phối khoảng 1 tỷ USD tài chính tư nhân cùng một mức giá sàn được đảm bảo . Thỏa thuận đó đã chứng minh sự sẵn sàng của Washington trong việc hậu thuẫn trực tiếp cho các công ty và dự án cụ thể. Tuy nhiên, chính quyền sau đó đã phát tín hiệu sẽ rời xa các mức giá sàn rộng rãi cho các thỏa thuận tương lai, sau khi thừa nhận nguồn tài trợ từ Quốc hội không đủ và sự phức tạp trong việc thiết lập giá thị trường cho hàng chục loại khoáng sản .

UNCTAD Cảnh Báo Nguy Cơ Phân Mảnh và Rủi Ro WTO

Trong Bản cập nhật Thương mại Toàn cầu tháng 6 năm 2026, Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) đã bắn một phát súng cảnh báo vào chiến lược song phương của Mỹ . Cơ quan này đã chỉ ra hơn 70 thỏa thuận đối tác hiện có để đảm bảo chuỗi cung ứng cho các khoáng sản chuyển đổi năng lượng quan trọng (CETMs) như nickel, đồng và đất hiếm, trong đó nhiều thỏa thuận do Mỹ dẫn dắt .

Mối quan tâm cốt lõi của UNCTAD là các khối giao dịch ưu đãi, độc quyền và cơ chế định giá do chính phủ thiết lập có nguy cơ chia tách thị trường khoáng sản toàn cầu thành các phạm vi ảnh hưởng đối địch giữa phương Tây và Trung Quốc. Sự phân mảnh này sẽ làm tăng chi phí, giảm thanh khoản thị trường, và đẩy nhanh quá trình tái cấu hình thương mại toàn cầu thành các khối địa chính trị cạnh tranh. Kể từ năm 2020, khoảng 18.000 biện pháp thương mại phân biệt đối xử mới đã được đưa ra trên toàn cầu, và UNCTAD cảnh báo rằng các đối tác khoáng sản do Mỹ dẫn dắt có thể đẩy nhanh vòng xoáy này .

Mối quan ngại lớn thứ hai xoay quanh WTO. Giá tham chiếu ưu đãi và thuế quan có thể điều chỉnh gắn với mô hình OPEN có thể vi phạm hai nguyên tắc nền tảng của hệ thống thương mại đa phương: đối xử tối huệ quốc, đòi hỏi sự tiếp cận bình đẳng cho tất cả các thành viên WTO, và các quy tắc không phân biệt đối xử . Các quan hệ đối tác do Mỹ dẫn dắt ưu tiên một cách tiếp cận định hướng thị trường, phối hợp an ninh chuỗi cung ứng thông qua các thỏa thuận thương mại ưu đãi và các khuôn khổ giá sàn được đề xuất. Bởi vì những chính sách này vượt ra ngoài các biện pháp thương mại truyền thống, UNCTAD đặt câu hỏi về tính nhất quán của chúng với các nghĩa vụ WTO . Nếu bị phản đối, kế hoạch này có thể kích hoạt các vụ kiện tranh chấp chính thức vào đúng thời điểm hệ thống thương mại toàn cầu đang chịu áp lực lịch sử.

UNCTAD không phản đối sự phối hợp của phương Tây. Cơ quan này đã kêu gọi một thế hệ đối tác mới giúp các nước đang phát triển mở rộng năng lực tinh chế và chế biến trong nước, kết nối khai thác mỏ với các lĩnh vực kinh tế rộng lớn hơn, và đảm bảo quá trình chuyển đổi năng lượng xanh mang lại lợi ích cho Nam bán cầu . Cảnh báo là về thiết kế và quản trị: liệu các đối tác này có phù hợp với các quy tắc đa phương hay càng làm sâu sắc thêm sự phân mảnh vốn đã đe dọa thương mại toàn cầu.

Điều Gì Sẽ Xảy Ra Tiếp Theo

Khi các nhà lãnh đạo G7 tập trung tại Évian-les-Bains từ ngày 15 đến 17 tháng 6, chương trình OPEN nằm ở trung tâm của một bài toán địa chính trị chưa có lời giải. Chính quyền Trump có công nghệ, các thỏa thuận song phương ban đầu, và cơ sở chiến lược để thúc đẩy. Nhưng họ không có được sự đồng thuận – từ các đồng minh, từ ngành khai khoáng, hay từ các thể chế đa phương có quy tắc chi phối thương mại toàn cầu.

Nếu G7 hướng tới cơ chế điều phối dựa trên ban thư ký của riêng mình, Mỹ có thể thấy mình đang vận hành một lộ trình song phương song song, thiếu khối lượng tới hạn để cạnh tranh một cách có ý nghĩa với quy mô của Trung Quốc. Nếu Washington khăng khăng với mô hình định giá AI bất chấp sự phản đối của đồng minh, họ có nguy cơ đối mặt với cả rạn nứt ngoại giao lẫn kiện tụng tại WTO. Nếu lùi bước, họ sẽ mất đi sáng kiến đặc trưng được thiết kế để chống lại sự thống trị của Trung Quốc trong lĩnh vực hàng hóa gắn bó mật thiết nhất với an ninh quốc gia và quá trình chuyển đổi năng lượng.

Rủi ro vượt xa bất kỳ hội nghị thượng đỉnh đơn lẻ nào. Kết quả sẽ định hình liệu phương Tây có xây dựng được một kiến trúc thương mại thống nhất cho các khoáng sản cung cấp năng lượng cho nền kinh tế thế kỷ 21, hay liệu nó sẽ phân mảnh thành các khối cạnh tranh mà tranh chấp của họ sẽ rơi thẳng vào tay Trung Quốc.