Bên trong thỏa thuận hạt nhân Mỹ-Iran: 'Cơn bão lửa' chính trị Israel, các điều khoản then chốt và phản ứng của Netanyahu

Một tiền lệ nguy hiểm. Ông Lapid đã nhiều lần mô tả thỏa thuận này là "tồi tệ cho Israel, tồi tệ cho khu vực, tồi tệ cho người dân Iran", cảnh báo rằng nó đảm bảo "đây sẽ không phải là vòng chiến tranh cuối cùng" . Ông nhìn nhận thỏa thuận này không phải là con đường dẫn đến hòa bình, mà là một khoảng tạm dừng tạm thời, đảm bảo cho những xung đột trong tương lai.

Kiên quyết đòi quyền tự do quân sự. Bất chấp những gì Washington đồng ý với Tehran, ông Lapid đã yêu cầu Israel phải giữ quyền độc lập để hành động quân sự . Điều này phản ánh một sự hoài nghi sâu sắc rằng bất kỳ khuôn khổ ngoại giao nào cũng có thể kiềm chế thỏa đáng tham vọng khu vực của Iran.

Các điều khoản nổi bật của thỏa thuận

Theo báo cáo từ New York Times và CNN, khuôn khổ đang hình thành bao gồm một số thành phần liên kết với nhau :

Tạm dừng hạt nhân và ngừng làm giàu. Hoa Kỳ đã yêu cầu ngừng làm giàu uranium trong 20 năm, trong khi Iran đề xuất 10 năm. Một thỏa hiệp khoảng 15 năm dường như là kết quả có khả năng xảy ra nhất . Điểm trung gian này vẫn là trọng tâm của cuộc đàm phán.

Loại bỏ uranium đã làm giàu. Thỏa thuận sẽ yêu cầu kho dự trữ uranium đã làm giàu hiện có của Iran phải được vô hiệu hóa và đưa ra khỏi đất nước — một điều khoản vượt xa việc chỉ tạm dừng làm giàu đơn thuần .

Mở lại Eo biển Hormuz. Một thành phần kinh tế và chiến lược quan trọng liên quan đến việc khôi phục tự do hàng hải qua eo biển và dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Hoa Kỳ đối với các cảng của Iran . Điều này sẽ cho phép Iran nối lại xuất khẩu dầu ra thị trường quốc tế.

Cứu trợ kinh tế theo từng giai đoạn. Việc dỡ bỏ trừng phạt và tiếp cận các tài sản bị đóng băng sẽ được cung cấp một cách tăng dần, gắn liền với sự tuân thủ rõ ràng của Iran đối với các điều khoản hạt nhân của thỏa thuận .

Phạm vi khu vực. Khuôn khổ này được mô tả là một "thỏa thuận hòa bình khu vực rộng lớn" bao gồm Lebanon và các quốc gia vùng Vịnh, mặc dù các cơ chế để giải quyết sự hỗ trợ của Iran cho các nhóm ủy nhiệm như Hezbollah vẫn còn mơ hồ .

Những vấn đề lớn chưa được giải quyết

Bất chấp tiến triển về khuôn khổ, một số điểm vướng mắc quan trọng có nguy cơ làm trật bánh thỏa thuận cuối cùng:

Khoảng cách về thời gian làm giàu. Cuộc giằng co ba bên về các mốc thời gian làm giàu — 10 năm (Iran), 15 năm (thỏa hiệp dự kiến), và 20 năm (yêu cầu của Hoa Kỳ) — vẫn chưa được giải quyết .

Chương trình tên lửa bị loại trừ. Có lẽ lỗ hổng đáng kể nhất từ góc nhìn của Israel là việc bỏ qua hoàn toàn năng lực tên lửa đạn đạo của Iran. Khuôn khổ tập trung vào hạt nhân không đề cập đến các tên lửa có thể mang đầu đạn .

Thực thi với các nhóm ủy nhiệm. Mặc dù ngôn ngữ hòa bình khu vực có đề cập đến sự hỗ trợ của Iran cho Hezbollah và các lực lượng dân quân khác, nhưng không có cơ chế thực thi cụ thể nào .

Tiếp cận các quỹ bị đóng băng. Iran có thể tiếp cận bao nhiêu và nhanh đến mức nào đối với tài sản ở nước ngoài của mình vẫn là một điểm gây tranh cãi lớn .

Cơ chế xác minh. Các chi tiết về chế độ thanh sát và các biện pháp trừng phạt tự động khôi phục (snapback) — các điều khoản để tái áp đặt trừng phạt nếu Iran vi phạm thỏa thuận — vẫn đang được hoàn thiện .

Sự hoài nghi từ chính Iran. Tehran đã không xác nhận sự tham gia đầy đủ của mình vào thỏa thuận, coi các tuyên bố công khai của Tổng thống Trump là "suy đoán" và cáo buộc Hoa Kỳ thay đổi các yêu cầu của mình .

Những bất đồng cốt lõi. Vào ngày 13 tháng 6, trưởng đoàn đàm phán Iran Abbas Araghchi tuyên bố rằng một số yêu cầu hạt nhân của Hoa Kỳ là "không thể chấp nhận", mặc dù các điểm tranh chấp cụ thể vẫn chưa rõ ràng .

Màn cân bằng của Netanyahu

Thủ tướng Netanyahu đã áp dụng một cách tiếp cận kép — thể hiện sự thống nhất công khai với Tổng thống Trump trong khi kín đáo báo hiệu một sự bất an sâu sắc về các điều khoản đang nổi lên.

Công khai liên kết với Washington. Ông Netanyahu đã tuyên bố rằng ông và ông Trump "hoàn toàn đồng ý" rằng Iran không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân, và bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào cũng phải "kết thúc hoàn toàn mối đe dọa hạt nhân" . Ông đã ca ngợi "cam kết" của ông Trump trong việc ngăn chặn tham vọng hạt nhân của Iran .

Hạ thấp vai trò của Israel. Trong một động thái tu từ đáng chú ý, văn phòng của ông Netanyahu đã nhấn mạnh rằng Israel "không phải là một bên" trong thỏa thuận đang nổi lên, nhằm tìm cách tạo khoảng cách cho Jerusalem khỏi bất kỳ phản ứng chính trị nào nếu thỏa thuận không đáp ứng được các yêu cầu của Israel .

Duy trì lựa chọn quân sự. Thủ tướng đã nhiều lần khẳng định rằng "Iran sẽ không có vũ khí hạt nhân" dưới thời của ông và mô tả cuộc xung đột vẫn đang tiếp diễn — "cuộc chiến chưa kết thúc" . Ông đã thẳng thừng từ chối loại trừ hành động quân sự đơn phương.

Mối lo ngại riêng tư. Ở hậu trường, các nguồn tin chỉ ra rằng ông Netanyahu ngày càng "quan ngại" rằng Hoa Kỳ có thể chấp nhận một thỏa thuận thua xa so với những yêu cầu cứng rắn của Israel . Chính quyền Hoa Kỳ đã thừa nhận "một số hoài nghi từ Israel" liên quan đến các điều khoản thỏa thuận được báo cáo .

Yêu cầu cốt lõi của ông Netanyahu vẫn là việc tháo dỡ hoàn toàn hạ tầng hạt nhân của Iran — không chỉ đơn thuần là ngừng làm giàu, mà là loại bỏ vật lý máy móc và cơ sở vật chất cho phép việc làm giàu đó xảy ra . Liệu thỏa thuận cuối cùng có đạt đến ngưỡng này hay không có lẽ sẽ quyết định mức độ kiềm chế công khai của Israel sẽ kéo dài bao xa.

Khi hạn chót ngày 14 tháng 6 đến gần, khoảng cách giữa các yêu cầu an ninh của Israel và thực tế ngoại giao trên bàn đàm phán Mỹ-Iran vẫn rộng đến mức nguy hiểm.