Hoa Kỳ - Iran đạt thỏa thuận sơ bộ MOU: Trận chiến đòi 24 tỷ USD, Hezbollah và những diễn biến tiếp theo

Các nhà đàm phán Hoa Kỳ và Iran, với sự trung gian của Pakistan và Qatar, đã hoàn tất văn bản của một Biên bản ghi nhớ (MOU) mang tính bước ngoặt nhằm giảm leo thang xung đột kéo dài nhiều tháng tại Trung Đông. Ngày 12/6, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif xác nhận đã đạt được một "văn bản cuối cùng, được các bên đồng thuận", báo hiệu tiến trình ngoại giao đã tiến gần đến thành công hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ khi chiến tranh bắt đầu . MOU này, một khuôn khổ tạm thời kéo dài 60 ngày, sẽ gia hạn lệnh ngừng bắn hiện tại, yêu cầu mở cửa trở lại ngay lập tức eo biển Hormuz quan trọng, và khởi động các cuộc đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân của Tehran .

Lễ ký kết dự kiến diễn ra vào Chủ Nhật, ngày 14/6, tại Geneva, Thụy Sĩ, được sắp xếp chiến lược xung quanh thời điểm diễn ra hội nghị thượng đỉnh G7 tại Pháp bắt đầu vào ngày hôm sau . Phó Tổng thống Hoa Kỳ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf dự kiến sẽ ký vào văn kiện, với một số báo cáo cho thấy có thể có một phần trực tuyến với sự tham gia của các quốc gia trung gian là Pakistan và Qatar .

Bất chấp đột phá đầy lạc quan này, những khoảng cách đáng kể vẫn tồn tại giữa cách diễn giải thỏa thuận của hai quốc gia, được thổi bùng bởi những tuyên bố công khai và sự phản đối từ phe cứng rắn trong nước ở cả hai bên . Thỏa thuận này còn lâu mới là một nền hòa bình toàn diện; nó là một khung chứa đựng mong manh cho một tập hợp các vấn đề cốt lõi, và vẫn còn đang bị tranh cãi sâu sắc.

Khuôn khổ dựa trên hiệu suất cốt lõi của MOU

MOU được thiết kế như một khuôn khổ dựa trên hiệu suất. Thay vì trao đổi nhượng bộ trả trước, lập trường của Hoa Kỳ gắn việc nới lỏng trừng phạt và giải phóng tài sản tài chính bị phong tỏa trực tiếp với các hành động có thể xác minh được của Iran trên thực địa . Các thành phần cốt lõi, được công khai đồng thuận của thỏa thuận bao gồm:

• Gia hạn lệnh ngừng bắn hiện tại thêm 60 ngày để cho phép đàm phán một thỏa thuận chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn .
• Mở cửa trở lại ngay lập tức, miễn phí qua lại đối với eo biển Hormuz, một điểm nghẽn sống còn đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu .
• Dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Hoa Kỳ đối với các cảng của Iran trong vòng 30 ngày kể từ khi ký kết .
• Thiết lập một khuôn khổ để quản lý kho dự trữ uranium đã làm giàu của Iran, trong đó mọi cam kết hạt nhân mang tính ràng buộc sẽ được hoãn lại cho một thỏa thuận cuối cùng sau đó .

Một quan chức cấp cao của chính quyền Hoa Kỳ cho biết khả năng thỏa thuận được ký kết là 80% đến 85%, nhưng cảnh báo rằng những người theo đường lối cứng rắn của Iran vẫn đang tìm cách phá hoại bước đột phá này .

Cuộc đối đầu trung tâm: Tiếp cận tài sản ngay lập tức hay theo từng giai đoạn?

Điểm gây tranh cãi bất ổn nhất là thời điểm nới lỏng trừng phạt và giải phóng tài sản bị phong tỏa của Iran. Hai bên đang hành động với những giả định cơ bản không tương thích.

Lập trường của Iran: Các nhà đàm phán Iran, dẫn đầu bởi các nhân vật như Thứ trưởng Ngoại giao Kazem Gharibabadi, đã nói rõ: ít nhất 50% tài sản nước ngoài bị phong tỏa của Iran – mức sàn là 12 tỷ USD – phải được giải phóng ngay lập tức khi ký MOU . Số tiền còn lại, một phần trong tổng số 24 tỷ USD mà Tehran tuyên bố, phải được giải phóng trong vòng 60 ngày . Yêu cầu này không phải là một chiến thuật đàm phán mà là một điều kiện tiên quyết không thể thương lượng từ góc nhìn của Tehran .

Lập trường của Hoa Kỳ: Washington đã thẳng thừng bác bỏ ý tưởng giải ngân trả trước. Các quan chức Hoa Kỳ nhấn mạnh rằng việc nới lỏng trừng phạt, bao gồm mọi quyền tiếp cận tài sản bị phong tỏa, sẽ được cấu trúc theo từng giai đoạn dựa trên sự tuân thủ đã được xác minh của Iran . Một quan chức cấp cao của chính quyền tuyên bố rõ ràng, "người Iran không nhận được bất kỳ khoản tiền mặt nào, và không có biện pháp nới lỏng trừng phạt trả trước nào được đưa ra" . Hoa Kỳ đã đề xuất một cơ chế nhân đạo, có thể được quản lý với sự giúp đỡ của Qatar, cho phép Iran tiếp cận một số quỹ cho các giao dịch mua không bị trừng phạt, nhưng điều này còn kém xa so với yêu cầu của Tehran .

Những câu chuyện đối nghịch: Một thỏa thuận, hai cách kể

Vượt ra ngoài cuộc chiến tài sản, các quan chức Hoa Kỳ và Iran đang công khai mô tả hai thỏa thuận khác nhau, tạo ra sự nhầm lẫn và mất lòng tin.

• Phạm vi của thỏa thuận: Các quan chức Hoa Kỳ mô tả một thỏa thuận tạm thời hẹp, tập trung chặt chẽ vào lệnh ngừng bắn và mở cửa lại eo biển Hormuz . Tuy nhiên, một dự thảo do Iran công bố bị rò rỉ bởi Hãng thông tấn Mehr có liên kết với phe cứng rắn, lại vẽ nên một bức tranh tối đa hóa yêu cầu. Nó kêu gọi giải phóng 24 tỷ USD tài sản, một kế hoạch tái thiết do Hoa Kỳ tài trợ trị giá ít nhất 300 tỷ USD, và thậm chí khẳng định Iran giữ quyền "quản lý" eo biển Hormuz .
• Loại trừ các vấn đề then chốt: Đáng chú ý, văn bản dự thảo MOU được cho là không đề cập đến chương trình tên lửa đạn đạo của Iran hoặc sự hỗ trợ của nước này cho các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực như Hezbollah . Iran đã kiên quyết yêu cầu loại trừ những chủ đề này khỏi thỏa thuận tạm thời, trong khi Hoa Kỳ đã tìm cách đưa chúng vào chương trình nghị sự cho các cuộc đàm phán tiếp theo . Việc các hãng tin liên kết với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) lan truyền dự thảo tối đa hóa yêu cầu cho thấy đây là một chiến thuật gây áp lực của phe cứng rắn nhằm khóa chặt các lập trường cực đoan trước bất kỳ lễ ký kết cuối cùng nào .

Điều kiện tiên quyết Lebanon: Hezbollah đang "bắt cóc" MOU như thế nào

Ngay cả khi tìm được một thỏa hiệp về tài sản, một vấn đề riêng biệt, dường như nan giải đang chặn đứng con đường dẫn đến ký kết. Iran đã tuyên bố lệnh ngừng bắn ở Lebanon là một điều kiện không thể thương lượng để hoàn tất bất kỳ thỏa thuận nào với Hoa Kỳ .

Điều kiện này hiện chưa được đáp ứng. Vào ngày 4/6, thủ lĩnh Hezbollah Naim Qassem đã chính thức bác bỏ một thỏa thuận ngừng bắn do Hoa Kỳ làm trung gian giữa Israel và Lebanon, gọi thỏa thuận này là phiến diện và yêu cầu các chiến binh của ông phải đầu hàng . Ông yêu cầu Israel rút toàn bộ quân khỏi toàn bộ lãnh thổ Lebanon . Sự bác bỏ này ngay lập tức làm sụp đổ lệnh ngừng bắn mong manh, với các hành động thù địch mới nổ ra giữa lực lượng Israel và Hezbollah .

Điều này trực tiếp làm suy yếu khả năng của Iran trong việc đáp ứng điều kiện tiên quyết của mình và khiến MOU Hoa Kỳ-Iran rơi vào tình trạng lấp lửng. Chừng nào mặt trận Lebanon còn hoạt động, Iran có thể sử dụng nó để trì hoãn, trong khi phải đối mặt với nguy cơ bị kéo trực tiếp vào một cuộc xung đột rộng lớn hơn .

Đội ngũ trung gian: Vai trò của Pakistan và Qatar

Tiến trình này được duy trì bởi một nhóm trung gian tích cực gồm hai quốc gia.

• Pakistan đã nổi lên như nhà môi giới chính, với Thủ tướng Shehbaz Sharif đóng vai trò cá nhân và công khai trong việc đảm bảo văn bản cuối cùng . Tham mưu trưởng quân đội Pakistan cũng đã tham gia trực tiếp, liên lạc với Phó Tổng thống Hoa Kỳ Vance nhiều lần chỉ trong một ngày vào các giai đoạn quan trọng .
• Qatar đã đóng một vai trò hỗ trợ then chốt, đặc biệt trong các cuộc thảo luận xung quanh một cơ chế nhân đạo tiềm năng cho các quỹ bị phong tỏa và tổ chức các cuộc đàm phán trực tiếp .

Bộ Ngoại giao Iran đã công khai thừa nhận vai trò trung gian của cả hai quốc gia, ngay cả khi cáo buộc Washington có những hành động phá hoại tiến trình ngoại giao . Hoạt động ngoại giao con thoi cường độ cao đã đặt một gánh nặng địa chính trị to lớn lên Islamabad và Doha, những nơi mà thành công có thể dẫn đến một giải Nobel Hòa bình, nhưng thất bại có thể là thảm họa.