Khủng hoảng lương thực toàn cầu 2026: 'Quả bom hẹn giờ' từ eo biển Hormuz và siêu El Niño

Thế giới đang đứng trước một cuộc khủng hoảng lương thực với quy mô chưa từng thấy, được thúc đẩy bởi sự hội tụ chết người của ba yếu tố: chiến tranh Iran năm 2026 (và hệ quả phong tỏa eo biển Hormuz), giá phân bón tăng đột biến, và một hiện tượng "siêu" El Niño. Ít nhất 140–150 triệu người được dự báo sẽ cần hỗ trợ lương thực khẩn cấp vào tháng 9 năm 2026, và các ước tính rộng hơn cho thấy con số đối mặt với nạn đói cấp tính lên tới 318 triệu người – gấp đôi mức trước đại dịch .

Dưới đây là cách các yếu tố then chốt này tương tác và khuếch đại lẫn nhau.

Phong tỏa eo biển Hormuz và cú sốc phân bón

Cuộc xung đột do Mỹ dẫn đầu tại Iran, bắt đầu từ ngày 28 tháng 2 năm 2026, đã kích hoạt sự đình trệ gần như hoàn toàn đối với vận tải thương mại qua eo biển Hormuz – một điểm nghẽn chiến lược, nơi trung chuyển khoảng 20–25% lượng phân bón vận tải đường biển của thế giới . Hậu quả là:

• Giá phân urê đã tăng vọt 46% chỉ trong một tháng do các lô hàng bị mắc kẹt, và các nhà máy sản xuất phân bón tại Ấn Độ, Algeria và Slovakia đã phải ngừng hoạt động hoặc cắt giảm mạnh sản lượng .
• Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) xác định phân bón là mặt hàng quan trọng nhất bị ảnh hưởng .
• Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) gọi sự gián đoạn này là "một trong những sự gián đoạn nghiêm trọng và nhanh chóng nhất đối với dòng chảy hàng hóa toàn cầu trong thời gian gần đây" . David Miliband, người đứng đầu Ủy ban Cứu hộ Quốc tế (IRC), đã mô tả đây là một "quả bom hẹn giờ an ninh lương thực" .
• Mặc dù Iran đã đồng ý vào ngày 27 tháng 3 cho phép các chuyến hàng nhân đạo và một phần phân bón đi qua eo biển, thị trường toàn cầu vẫn bị gián đoạn nghiêm trọng .

Cuộc chiến Iran và El Niño kết hợp tạo ra 'cơn bão hoàn hảo' như thế nào

Sự tương tác giữa hai cú sốc này tạo ra một kịch bản tồi tệ nhất cho an ninh lương thực toàn cầu:

• Chiến tranh Iran đã đẩy chi phí năng lượng và phân bón tăng cao đúng vào thời điểm vụ gieo trồng 2026–27 bắt đầu, làm tăng chi phí đầu vào trên toàn cầu và đe dọa giảm năng suất cây trồng ngay khi El Niño đang kìm hãm sản xuất tại các khu vực trọng điểm .
• Một hiện tượng "siêu" El Niño (với xác suất 61–87% xuất hiện vào giữa năm 2026 và kéo dài sang năm 2027) được dự báo sẽ gây ra tình trạng thiếu hụt lượng mưa trên khắp Nam Á, Bắc Đông Phi, Sahel, Tây Phi và Trung Mỹ, đồng thời mang đến stress nhiệt và lũ lụt cho các vùng canh tác khác . Trung tâm Nghiên cứu Chung của Ủy ban Châu Âu (JRC) cảnh báo rằng sự kết hợp giữa El Niño và giá đầu vào cao đang đe dọa trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp .
• Ngân hàng Thế giới lưu ý rằng các chỉ số giá nông sản và ngũ cốc toàn cầu đã tăng lần lượt 3% và 4% kể từ tháng 3, với nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng khả năng chi trả toàn diện khi tình trạng thiếu phân bón làm trầm trọng thêm sự thiếu hụt nguồn cung do thời tiết .

Dự báo sốc giá lương thực và các nhóm dân số bị ảnh hưởng

Hậu quả đối với giá lương thực và an ninh lương thực của các quốc gia dễ bị tổn thương là rất đáng báo động:

• Bản cập nhật tháng 5 năm 2026 của Ngân hàng Thế giới cảnh báo rằng sự gián đoạn tiếp tục qua eo biển Hormuz có thể gây ra các đợt tăng giá theo chuỗi đối với ngũ cốc, dầu thực vật và các mặt hàng chủ lực khác, với chỉ số giá nông sản đã tăng 8% chỉ riêng do giá urê tăng vọt liên quan đến Hormuz .
• Phân tích của JP Morgan được trích dẫn trên nhiều phương tiện truyền thông cho biết tác động kết hợp của chiến tranh Iran và El Niño có nghĩa là giá các mặt hàng thiết yếu trong gia đình như bánh mì và mì ống sẽ "khó có thể giảm trở lại" . FAO đã cảnh báo rằng nếu cuộc khủng hoảng eo biển kéo dài, hậu quả có thể là một "thảm họa" lương thực toàn cầu .
• Mạng lưới Hệ thống Cảnh báo Sớm Nạn đói (FEWS NET) dự báo 140–150 triệu người trên khắp các quốc gia mà họ theo dõi sẽ đối mặt với nạn đói ở mức Khủng hoảng (IPC Giai đoạn 3 trở lên) vào tháng 9 năm 2026 . Báo cáo Triển vọng Toàn cầu 2026 rộng hơn của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) ước tính 318 triệu người đối mặt với nạn đói cấp tính trên toàn cầu, trong đó 41 triệu người ở mức Khẩn cấp (IPC Giai đoạn 4+) . Lời kêu gọi Khẩn cấp Toàn cầu năm 2026 của FAO tìm kiếm 2,5 tỷ USD để hỗ trợ hơn 100 triệu người trên 54 quốc gia .

Tóm lại, lệnh phong tỏa eo biển Hormuz đã cắt đứt các tuyến cung ứng phân bón vào thời điểm tồi tệ nhất có thể, đẩy chi phí đầu vào tăng gần 50% chỉ trong một tháng. Điều này trùng hợp với một đợt El Niño mạnh mẽ đang phá vỡ nền nông nghiệp dựa vào nước mưa trên khắp các khu vực dễ bị tổn thương nhất thế giới. Hai cú sốc này củng cố lẫn nhau – giá phân bón cao hơn làm giảm năng suất, trong khi El Niño cắt giảm sản lượng tại chính các vùng trọng điểm lương thực – tạo ra một vòng xoáy giá cả đe dọa đẩy hàng trăm triệu người vào nạn đói ngày càng sâu sắc hơn.