Mạng Lưới Nấm Ngầm Dưới Lòng Đất Trải Dài 110 Triệu Tỷ Km – Và Hầu Như Không Được Bảo Vệ

Lần đầu tiên, các nhà khoa học đã hình dung được cơ sở hạ tầng vật lý của một trong những hệ thống sống quan trọng nhưng bị lãng quên nhất hành tinh. Một nhóm quốc tế, dẫn đầu bởi Hiệp hội Bảo vệ Mạng lưới Ngầm (SPUN), đã công bố bản đồ toàn cầu đầu tiên ước tính sự phân bố và khối lượng của mạng lưới nấm rễ cộng sinh (arbuscular mycorrhizal - AM) . Những mạng nhện ngầm này, cấu tạo từ các sợi nấm hình ống siêu nhỏ, hình thành mối quan hệ cộng sinh với phần lớn thực vật trên cạn và hoạt động như một bộ khung khổng lồ, vô hình cho sự sống trên mặt đất. Phát hiện được công bố trên tạp chí Science vào ngày 11 tháng 6 năm 2025, đã tiết lộ một mạng lưới có quy mô đáng kinh ngạc – và một cuộc khủng hoảng bảo tồn đang đe dọa hủy hoại nó.

Quy mô của một vương quốc ẩn mình

Nghiên cứu tổng hợp dữ liệu từ 322 công trình, bao phủ hơn 16.000 mẫu lõi đất được thu thập trên chín quần xã sinh vật chính . Sử dụng công nghệ máy học để lấp đầy các khoảng trống dữ liệu, nhóm nghiên cứu đã tạo ra ước tính toàn cầu có độ phân giải cao (1 km²) đầu tiên về mật độ sợi nấm . Tính toán của họ cho thấy tổng chiều dài các sợi nấm AM trong 15 cm lớp đất mặt của Trái Đất vào khoảng 110 triệu tỷ km .

Điều này có nghĩa là nếu đặt tất cả những sợi ống mỏng manh này nối đuôi nhau, chúng sẽ trải dài gấp khoảng 730 triệu đến một tỷ lần khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời, một chiều dài có thể bao phủ khoảng 10% bề ngang của dải Ngân Hà . Mạng lưới sống và phân nhánh này không chỉ chiếm không gian; nó còn tích cực lưu trữ carbon. Nghiên cứu ước tính tổng khối lượng sợi nấm chứa khoảng 300 megaton carbon, một bể chứa gấp bốn đến sáu lần lượng khí thải carbon hàng năm từ giao thông vận tải toàn cầu .

Nơi mạng lưới dày đặc nhất – và nơi nó đang tàn lụi

Những tấm bản đồ mới tiết lộ rằng các mạng lưới nấm dày đặc nhất không tuân theo các mô hình đa dạng sinh học trên mặt đất. Trong khi rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới là những trung tâm chính, nghiên cứu xác định đồng cỏ hoang dã và thảo nguyên là những bể chứa quan trọng một cách không cân xứng . Tại những khu vực như đồng cỏ ngập nước ở Florida Everglades hay thảo nguyên Cerrado ở Brazil, lớp đất mặt nắm giữ một phần quá lớn sinh khối nấm rễ của thế giới . Các hệ sinh thái đồng cỏ này chứa khoảng 40% tổng mạng lưới nấm AM toàn cầu .

Phát hiện này nhấn mạnh một điểm mù nguy hiểm trong quản lý đất đai toàn cầu. Các vùng đất canh tác quy mô lớn cho thấy một bức tranh suy thoái rõ rệt. Mật độ mạng lưới nấm ở những khu vực thâm canh thấp hơn khoảng 50% so với các hệ sinh thái hoang dã, sự suy giảm do việc cày xới đất, phân bón tổng hợp và thuốc trừ sâu . Càng làm trầm trọng thêm sự mất mát này, đồng cỏ hoang dã – nay được biết là nơi trú ngụ của những mạng lưới nấm dày đặc nhất Trái Đất – đang bị chuyển đổi thành đất nông nghiệp với tốc độ gấp bốn lần rừng, một mối đe dọa cấp tính đối với bể chứa carbon chính trên cạn . Mật độ thấp nhất của các mạng lưới nấm tập trung ở các sa mạc khô cằn, lãnh nguyên Bắc Cực và các vành đai nông nghiệp bị quản lý nặng nề, cho thấy một bản đồ về cả giới hạn tự nhiên lẫn những vết sẹo do con người gây ra.

Vì sao những mạng lưới này không thể thiếu về mặt sinh thái

Tầm quan trọng sinh thái của nấm AM không thể tách rời khỏi chính sự tồn tại của hầu hết đời sống thực vật trên Trái Đất. Những loại nấm này hình thành mối quan hệ cộng sinh bắt buộc với rễ của khoảng 80 đến 90% tất cả các loài thực vật trên cạn . Sự hợp tác này mang tính nền tảng: nấm cung cấp nước, phốt pho và nitơ thiết yếu cho cây chủ, đổi lại, cây cung cấp cho nấm carbon cố định từ khí quyển .

Nền kinh tế carbon này vượt xa từng cá thể thực vật. Bằng cách đưa carbon vào đất và liên kết nó thành các dạng ổn định, mạng lưới nấm rễ hoạt động như một cỗ máy điều hòa khí hậu khổng lồ . Sự hiện diện vật lý của các sợi nấm cũng kết dính đất theo đúng nghĩa đen, giảm xói mòn, cải thiện khả năng giữ nước và tạo ra một kiến trúc xốp nuôi dưỡng toàn bộ hệ sinh thái . Khái niệm về “mạng lưới gỗ rộng lớn” (wood wide web) bắt nguồn từ hệ sinh học này, vì mạng lưới có thể kết nối nhiều loại cây, cho phép chuyển giao tài nguyên và các tín hiệu cảnh báo hóa học giữa chúng .

Một cuộc khủng hoảng bảo tồn ẩn mình dưới lòng đất

Phát hiện đáng báo động nhất từ nỗ lực lập bản đồ này là sự thiếu vắng gần như hoàn toàn sự bảo vệ cho các hệ sinh thái nơi những loại nấm này đa dạng và phong phú nhất. Chưa đến 10% các điểm nóng đa dạng sinh học nấm rễ dự đoán nằm trong bất kỳ hình thức khu vực được bảo vệ hợp pháp nào . Điều này có nghĩa là khoảng 90% các trung tâm giàu có nhất về sự sống nấm ngầm trên thế giới hoàn toàn nằm ngoài các khu bảo tồn hiện có, phơi bày trước sự mở rộng nông nghiệp, đô thị hóa và biến đổi khí hậu mà không có khung bảo vệ nào .

Đây không chỉ đơn thuần là một lỗ hổng; đó là một sự thất bại mang tính hệ thống của bảo tồn trên cạn, vốn từ trước đến nay hầu như chỉ tập trung vào những gì có thể nhìn thấy trên mặt đất. Sự chuyển đổi đồng cỏ, nay được xác định là kho báu nấm, với tốc độ gấp bốn lần rừng, là một trong những thách thức bảo tồn cấp bách và chưa được giải quyết nhất của thời đại chúng ta .

Điều này có ý nghĩa gì với chính sách và thực tiễn

Các bản đồ tương tác, độ phân giải cao được tạo ra từ nghiên cứu này được thiết kế như những công cụ hành động, không chỉ là sự tò mò học thuật . Chúng đưa ra một lập luận cụ thể cho việc định hướng lại cơ bản chính sách môi trường:

• Thiết kế lại các khu bảo tồn: Mạng lưới các khu bảo tồn toàn cầu hiện tại gần như mù tịt trước đa dạng sinh học dưới lòng đất. Các bản đồ mới, với độ phân giải 1 km², cung cấp hướng dẫn cho việc chỉ định các khu dự trữ mới được thiết kế đặc biệt để bảo vệ các hệ sinh thái dưới bề mặt và các bể chứa carbon .
• Cải cách nông nghiệp: Các phương thức canh tác tàn phá mật độ nấm thực chất đang phá dỡ một hệ thống hấp thụ carbon tự nhiên, miễn phí. Các chính sách khuyến khích canh tác không cày xới, trồng cây che phủ, và giảm mạnh việc sử dụng thuốc diệt nấm và phân bón tổng hợp không còn chỉ là về sức khỏe đất đai – mà là về sửa chữa cơ sở hạ tầng khí hậu .
• Tích hợp carbon trong đất vào các khuôn khổ khí hậu: Với 300 megaton carbon đang bị đe dọa, lập luận cho việc đưa việc bảo tồn carbon trong đất như một chiến lược giảm thiểu có thể kiểm chứng theo các thỏa thuận khí hậu quốc tế như Thỏa thuận Paris là không thể bác bỏ . Cơ sở hạ tầng giám sát để làm điều đó hiện đã tồn tại.
• Định hình lại các ưu tiên về đồng cỏ: Quy hoạch sử dụng đất và các cam kết trong chuỗi cung ứng của doanh nghiệp phải thừa nhận rằng đồng cỏ không chỉ là những cánh rừng kém giá trị hơn. Chúng là tài sản toàn cầu hạng nhất về đa dạng sinh học dưới lòng đất và lưu trữ carbon, và tốc độ chuyển đổi hiện tại của chúng là một rủi ro ở quy mô hành tinh .
• Đầu tư vào thế giới ngầm: Đột phá khoa học này được thực hiện bởi một tổ chức nghiên cứu tận tâm, SPUN, và làm nổi bật một lỗ hổng tài trợ kéo dài. Đầu tư bền vững vào giải trình tự DNA đất quy mô lớn và giám sát bằng robot là cần thiết để chuyển từ bức ảnh chụp một lần sang một hệ thống giám sát sức khỏe hành tinh đang diễn ra .