Cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu từ phong tỏa eo biển Hormuz: Hàng chục triệu người bên bờ vực nạn đói

Cuộc phong tỏa eo biển Hormuz, bắt nguồn từ xung đột Iran leo thang từ cuối tháng 2 năm 2026, đang tạo ra một cuộc khủng hoảng an ninh lương thực toàn cầu theo cấp số nhân. Tuyến hàng hải huyết mạch này, nơi vận chuyển khoảng 20-25% dầu mỏ thế giới, 20% khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và tới một phần ba lượng phân bón thương mại toàn cầu, nay bị tê liệt . Hậu quả là một cú sốc kép: chi phí nhiên liệu và lương thực tăng vọt, chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu bị bóp nghẹt, trong khi nguồn lực cho các hoạt động nhân đạo cạn kiệt nghiêm trọng. Điều này đang đẩy hàng chục triệu người, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển phụ thuộc vào nhập khẩu, đến bờ vực của nạn đói cấp tính.

Những mắt xích chính trong chuỗi khủng hoảng

Thị trường phân bón sụp đổ. Khoảng một phần ba lượng phân bón giao dịch toàn cầu, bao gồm urê, amoniac, phosphate (DAP/MAP) và lưu huỳnh, đi qua eo biển này . Đến giữa tháng 3/2026, giá urê đã vượt ngưỡng 600 USD/tấn, DAP/MAP trên 700 USD/tấn, tăng mạnh so với trước khủng hoảng . Trong kịch bản "Quá cảnh Tranh chấp", giá urê được dự báo có thể đạt đỉnh 780-880 USD/tấn vào giữa năm 2026 . Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) xác định phân bón là mối lo ngại cấp bách nhất, và Ủy ban Cứu hộ Quốc tế (IRC) gọi đây là "quả bom hẹn giờ an ninh lương thực" . Nông dân trên toàn cầu, từ các cánh đồng ngô ở Mỹ đến các trang trại nhỏ ở châu Phi, đang đứng trước lựa chọn khắc nghiệt: trả giá phân bón cao hơn 25% hoặc giảm diện tích canh tác, chấp nhận sản lượng thấp hơn.

Cú sốc chi phí nhiên liệu. Tuyến đường bị chặn đã khóa khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và một phần tư LNG toàn cầu . Giá dầu đã có những biến động mạnh, có thời điểm lên tới gần 120 USD/thùng, đẩy chi phí vận tải, sản xuất nông nghiệp và hậu cần cứu trợ tăng theo . Tổ chức Lương Nông Liên Hợp Quốc (FAO) cho biết các nhà nhập khẩu lớn ở châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc đang chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ cú tăng giá nhiên liệu này .

WFP thiếu hụt kinh phí và cắt giảm viện trợ. Bước vào năm 2026, Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) đã ghi nhận 318 triệu người đối mặt với nạn đói ở mức khủng hoảng – con số này cao gấp đôi so với năm 2019. Tổ chức này đối mặt với khoản thiếu hụt ngân sách 13 tỷ USD trong tổng số 16,2 tỷ USD cần kêu gọi . Quyền Giám đốc Điều hành WFP, ông Carl Skau, cảnh báo chi phí nhiên liệu và vận tải tăng cao đang bóp nghẹt thêm các hoạt động . WFP ước tính trong năm 2026, họ sẽ phải phục vụ ít hơn 1,5 triệu người so với kế hoạch chỉ vì hạn chế ngân sách . Năm ngoái, cơ quan này đã mất 40% nguồn tài trợ và buộc phải sa thải khoảng 6.000 nhân viên, dẫn đến những hậu quả chết người khi trẻ em ở Afghanistan thiệt mạng vì suy dinh dưỡng nghiêm trọng .

Tới 45 triệu người có thể bị đẩy vào nạn đói cấp tính. WFP cảnh báo nếu xung đột tiếp tục kéo dài, sẽ có thêm 45 triệu người bị đẩy vào tình trạng mất an ninh lương thực cấp tính, nâng tổng số toàn cầu lên 363 triệu người – mức cao nhất từng được ghi nhận . Liên Hợp Quốc nhận định đây là "cơn bão hoàn hảo" đối với hệ thống nhân đạo toàn cầu, khi các tuyến đường cứu trợ bị gián đoạn, chi phí leo thang trong bối cảnh nguồn tài trợ ngày càng thu hẹp .

Tác động cụ thể đến các quốc gia và khu vực dễ tổn thương

Sri Lanka – Quốc gia vốn đang chìm trong khủng hoảng nợ và lương thực, giờ đây dự kiến có thêm 1,3 triệu người rơi vào cảnh đói nghiêm trọng do chi phí nhập khẩu tăng cao và tình trạng thiếu phân bón .

Somalia – Dự kiến có thêm 2,5 triệu người đối mặt với nạn đói trầm trọng, khi quốc gia này phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu lương thực và viện trợ nhân đạo .

Afghanistan – Thêm 2,3 triệu người Afghanistan được dự báo sẽ lâm vào cảnh đói kém, làm trầm trọng thêm tình hình nhân đạo vốn đã thảm khốc .

Ấn Độ – Là quốc gia chịu ảnh hưởng lớn nhất về nhập khẩu amoniac từ vùng Vịnh và là nhà nhập khẩu urê hàng đầu. Các công ty sản xuất phân bón trong nước cũng bị đình trệ do thiếu nguồn cung khí đốt tự nhiên từ Qatar .

Brazil – Nhập khẩu hơn 80% lượng phân bón, phụ thuộc nhiều vào nitơ và phốt phát từ các nguồn ở vùng Vịnh. Việc eo biển Hormuz bị đóng đồng nghĩa với việc cắt đứt nguồn cung trực tiếp và gây khó khăn cho các nhà cung cấp thay thế như Morocco .

Châu Mỹ Latinh – Toàn bộ khu vực này phụ thuộc rất lớn vào phân bón nhập khẩu cho nền nông nghiệp xuất khẩu. Tình trạng thiếu phân bón và chi phí nhiên liệu cao hơn đang đe dọa các mùa vụ gieo trồng trên khắp lục địa .

Châu Phi – Các quốc gia châu Phi đang hứng chịu tình trạng thiếu hụt nhiên liệu và phân bón cấp tính, làm sâu sắc thêm tình trạng mất an ninh lương thực và tạo ra các cuộc khủng hoảng kinh tế sắp xảy ra, đặc biệt là với những quốc gia đang gánh nợ nần chồng chất. Có tới 80% nông dân châu Phi phụ thuộc vào phân bón đi qua eo biển này .

Hành lang nhân đạo và những hạn chế

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tuyên bố sẽ cho phép các chuyến hàng nhân đạo – lương thực, vật tư y tế, hàng thiết yếu – đi qua sau khi kiểm tra . Tuy nhiên, các cơ quan cứu trợ cho biết chi phí nhiên liệu tăng vọt, phí bảo hiểm tàu biển và sự gián đoạn hoạt động đang hạn chế nghiêm trọng hiệu quả của bất kỳ hành lang nào . Iran cũng đồng ý cho tàu chở phân bón và hàng nhân đạo qua lại vào ngày 27/3, nhưng các căng thẳng dai dẳng vẫn tiếp tục gây tắc nghẽn nguồn cung, làm phức tạp thêm hoạt động cứu trợ . Tình hình này khiến cộng đồng quốc tế buộc phải nhìn nhận rằng, cuộc khủng hoảng này không chỉ là vấn đề năng lượng hay địa chính trị, mà là một thảm họa nhân đạo đang hiển hiện trên toàn cầu.