Viên thuốc HIV uống mỗi tuần một lần của Gilead và Merck đạt cột mốc thử nghiệm then chốt

Ngày 8 tháng 6 năm 2026, Gilead Sciences và Merck đã cùng công bố một cột mốc quan trọng trong cuộc đua đơn giản hóa điều trị HIV. Hai thử nghiệm lâm sàng then chốt giai đoạn 3, mang tên ISLEND-1 và ISLEND-2, đã chứng minh rằng viên thuốc thử nghiệm uống mỗi tuần một lần có hiệu quả ngang bằng với các loại thuốc uống hằng ngày tốt nhất hiện nay trong việc duy trì ức chế virus HIV. Thành tựu này đưa sự kết hợp giữa islatravir và lenacapavir (ISL/LEN) tiến một bước dài để trở thành phác đồ điều trị HIV hoàn chỉnh đầu tiên trên thế giới chỉ cần uống một lần mỗi tuần, một bước tiến vượt bậc so với những viên thuốc hằng ngày hay các mũi tiêm hai tháng một lần hiện tại.

Thiết kế thử nghiệm: So sánh trực tiếp với phác đồ tiêu chuẩn

Chương trình ISLEND được thiết kế để trả lời một câu hỏi đầy tham vọng: một viên thuốc duy nhất uống mỗi tuần có thể làm tốt công việc của những phác đồ hằng ngày mà hàng triệu người vẫn đang tin dùng hay không?

• ISLEND-1 (NCT06630286): Đây là một thử nghiệm giai đoạn 3, ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng. Những người tham gia đang kiểm soát tốt virus (tải lượng HIV-1 RNA dưới 50 bản sao/mL) bằng thuốc Biktarvy (bictegravir/emtricitabine/tenofovir alafenamide) – thường được xem là "viên thuốc vàng" trong điều trị HIV hằng ngày – sẽ được chuyển sang dùng viên ISL/LEN hàng tuần hoặc tiếp tục dùng Biktarvy.
• ISLEND-2 (NCT06630299): Thử nghiệm giai đoạn 3 này có cấu trúc tương tự nhưng sử dụng thiết kế nhãn mở, nghĩa là cả người tham gia và nhà nghiên cứu đều biết rõ loại thuốc đang dùng. Thử nghiệm tuyển chọn những người đã kiểm soát được virus và cho phép họ chuyển sang dùng viên ISL/LEN hàng tuần hoặc tiếp tục phác đồ điều trị kháng virus (ART) đường uống hằng ngày hiện tại của họ.

Ở cả hai thử nghiệm, thước đo thành công tại tuần thứ 48 là tỷ lệ người tham gia duy trì được tải lượng virus ở mức không phát hiện (HIV-1 RNA dưới 50 bản sao/mL), tiêu chuẩn toàn cầu để đánh giá hiệu quả điều trị HIV.

Phán quyết về hiệu quả: Không thua kém ở tuần thứ 48

Kết quả chính yếu vô cùng rõ ràng. Ở tuần thứ 48, phác đồ ISL/LEN uống mỗi tuần đã đạt được mục tiêu chính ở cả ISLEND-1 và ISLEND-2, chứng minh tính không thua kém về mặt thống kê so với các phác đồ uống hằng ngày. Điều này đồng nghĩa với việc viên thuốc uống mỗi tuần một lần không hề kém hiệu quả hơn so với tiêu chuẩn hằng ngày đã được kiểm chứng.

Điều này đặc biệt đáng chú ý vì ISL/LEN là phác đồ hai thuốc đầu tiên chứng minh được hiệu quả không thua kém so với Biktarvy trong một thử nghiệm then chốt giai đoạn 3. Biktarvy là một phác đồ mạnh mẽ kết hợp ba loại thuốc trong một viên uống, vì vậy việc đạt được hiệu quả tương đương chỉ với hai thuốc là một thành tựu khoa học có ý nghĩa trọng đại.
Thành công của giai đoạn 3 này đã được dự báo từ dữ liệu của giai đoạn 2 trước đó (NCT05052996). Ở thử nghiệm này, tại tuần thứ 48, 94,2% người tham gia chuyển sang dùng islatravir kết hợp lenacapavir hàng tuần đã duy trì được ức chế virus, so với 92,3% ở nhóm tiếp tục dùng Biktarvy. Một điểm sáng không kém phần quan trọng là không có người tham gia nào trong các thử nghiệm này phát triển tình trạng kháng thuốc với các thuốc điều trị HIV.

An toàn: Hồ sơ sạch hơn ở liều lượng phù hợp

Một chương quan trọng trong quá trình phát triển của islatravir liên quan đến một lo ngại về an toàn. Các thử nghiệm trước đó với liều cao hơn của islatravir đã bị tạm dừng sau khi một số người tham gia gặp phải tình trạng giảm số lượng tế bào lympho tổng số và tế bào T-CD4+. Các thử nghiệm giai đoạn 3 và giai đoạn 2 cuối cùng đã sử dụng một liều hàng tuần tinh chỉnh là 2 mg islatravir kết hợp với 300 mg lenacapavir.

Ở liều lượng này, kết quả thật sự đáng yên tâm. Dữ liệu tuần 48 của giai đoạn 2 đã xác nhận không ghi nhận sự sụt giảm đáng kể về mặt lâm sàng nào ở tế bào T-CD4+ hay tế bào lympho. Tổng kết của Gilead về hồ sơ an toàn của giai đoạn 3 cho biết nó "nhìn chung tương đương" với các phác đồ so sánh dùng hằng ngày và không ghi nhận tín hiệu an toàn mới nào.

Ngoài ra, dữ liệu về trải nghiệm của người dùng cũng cho thấy một lợi ích đáng kể trong chất lượng cuộc sống. Một phân tích về kết cục do chính người bệnh báo cáo (PRO) từ nghiên cứu giai đoạn 2 chỉ ra rằng sau 48 tuần, có nhiều người tham gia dùng phác đồ hàng tuần hơn cho biết việc điều trị phù hợp hơn với lối sống của họ, ít trở thành một lời nhắc nhở hằng ngày về tình trạng nhiễm HIV, và giúp họ bớt lo lắng hơn so với việc uống thuốc mỗi ngày.

Cơ chế tác động kép: Cách islatravir và lenacapavir hoạt động

Sức mạnh của phác đồ đến từ hai loại thuốc với các mục tiêu riêng biệt trong vòng đời của HIV, kết hợp để tạo thành một đối tác có hàng rào kháng thuốc cao.

• Islatravir (ISL): Được phát triển bởi Merck, đây là một chất ức chế chuyển vị men phiên mã ngược nucleoside (NRTTI) đầu tiên trong nhóm của nó. Thuốc hoạt động qua nhiều cơ chế – vừa chặn enzyme phiên mã ngược, vừa kết thúc sớm chuỗi DNA của virus, một quá trình ngăn chặn hữu hiệu khả năng nhân lên và tích hợp vào tế bào người của virus.
• Lenacapavir (LEN): Chất ức chế capsid của Gilead có một cách tiếp cận khác. Thay vì nhắm vào enzyme, nó liên kết trực tiếp với lớp vỏ bảo vệ (capsid) của virus HIV, phá vỡ nhiều giai đoạn quan trọng trong vòng đời của virus, bao gồm sự lắp ráp capsid, quá trình vận chuyển DNA của virus vào nhân tế bào và giải phóng các hạt virus mới.

Cơ chế tác động kép này chính là lý do cốt lõi giúp phác đồ trở nên mạnh mẽ chỉ với hai thành phần.

Con đường đến sự phê duyệt và bối cảnh đang thay đổi

Gilead và Merck trước đó đã nộp hồ sơ xin xem xét phê duyệt tổ hợp thuốc này tại Hoa Kỳ, với ngày mục tiêu hành động theo Đạo luật Phí Người dùng Thuốc Kê đơn (PDUFA) là 28 tháng 4 năm 2026. Với việc các nghiên cứu giai đoạn 3 hiện đã cung cấp dữ liệu then chốt cần thiết về hiệu quả, quyết định từ cơ quan quản lý sẽ sớm được công bố.

Tầm quan trọng của cột mốc này vượt xa một loại thuốc đơn lẻ. Nếu được phê duyệt, viên thuốc ISL/LEN sẽ là phác đồ đầu tiên có thể dùng đường uống hoàn toàn với tần suất một lần mỗi tuần cho người nhiễm HIV. Trong khi các liệu pháp tác dụng kéo dài dạng tiêm như cabotegravir/rilpivirine hiện đã có sẵn, chúng đòi hỏi các lần tái khám tại phòng khám mỗi tháng hoặc mỗi hai tháng. Một viên thuốc uống mỗi tuần một lần có thể kết hợp sự tiện lợi của liệu trình tác dụng dài với sự quen thuộc của viên thuốc uống truyền thống, dỡ bỏ rào cản hậu cần cho những người không thể dễ dàng tiếp cận dịch vụ tiêm hoặc đơn giản là thích dùng thuốc uống hơn.

Sự đổi mới này là một phần của xu hướng chung trên toàn ngành dược hướng tới việc đơn giản hóa phác đồ điều trị. Bản thân Gilead cũng đang trong một cuộc đua thầm lặng khi phát triển thêm một ứng viên thuốc uống hàng tuần khác – sự kết hợp giữa bictegravir và lenacapavir (BIC/LEN) – với kết quả từ các thử nghiệm giai đoạn 3 ARTISTRY-1 và ARTISTRY-2 sắp được công bố. Đối với những người đang sống chung với HIV, tương lai của việc điều trị đang nhanh chóng rời xa khỏi mô hình cứng nhắc của viên thuốc hằng ngày, tiến tới một thực đơn linh hoạt các lựa chọn, từ thuốc uống mỗi tuần cho đến các mũi tiêm tác dụng dài, được cá nhân hóa để phù hợp với cuộc sống của họ.