Cỗ máy xuất khẩu AI 'gánh' thặng dư, nhập khẩu dầu lao dốc: Kỷ lục buồn vui lẫn lộn của Trung Quốc

Tờ Straitstimes nhận định rằng nhu cầu phần cứng AI đã "bù đắp cho những gián đoạn từ cuộc chiến ở Iran" và tạo ra mức xuất khẩu mạnh nhất trong ba tháng . Ngoài ra, hai yếu tố cấu trúc cũng đã "tô hồng" tốc độ tăng trưởng so với cùng kỳ: hiệu ứng nền thuận lợi từ tháng 5 năm 2025 yếu ớt và hành vi găm hàng phòng ngừa của người mua nước ngoài, những người lo sợ xung đột Iran sẽ đẩy chi phí linh kiện và hậu cần lên cao hơn .

Nhập khẩu 'bốc hơi': Dầu thô chạm đáy lịch sử

Trong khi xuất khẩu gầm vang, nhập khẩu dầu thô của Trung Quốc lại sụt giảm thảm hại theo cách thường chỉ báo hiệu một cuộc suy thoái nghiêm trọng. Nhưng nguyên nhân hoàn toàn là địa chính trị. Nhập khẩu dầu thô giảm xuống còn khoảng 33 triệu tấn trong tháng 5, tương đương 7,8 triệu thùng/ngày. Con số này là mức thấp nhất kể từ tháng 10 năm 2017, và chưa bằng hai phần ba mức trung bình 11,6 triệu thùng/ngày của năm 2025 .

Lượng dầu nhập bằng đường biển còn giảm mạnh hơn nữa — xuống mức ước tính 6,36 triệu thùng/ngày trong tháng 5, một mức đáy gần thập kỷ và chỉ bằng một nửa so với con số 11,39 triệu thùng/ngày của tháng 2, tháng trọn vẹn cuối cùng trước cuộc tấn công của Mỹ-Israel vào Iran vào ngày 28 tháng 2 .

Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa đã cắt đứt tuyến cung ứng bình thường của Trung Quốc từ các quốc gia vùng Vịnh, nguồn cung trước đây chiếm khoảng một phần tư lượng dầu thô nhập khẩu của nước này . Nhưng thay vì cuống cuồng mua những thùng dầu thay thế đắt đỏ trên thị trường giao ngay, Bắc Kinh đã đưa ra một lựa chọn chính sách có chủ đích: Họ yêu cầu các nhà máy lọc dầu Trung Quốc cắt giảm công suất và xả từ kho dự trữ dầu mỏ chiến lược (SPR), nhằm tiết kiệm ngoại tệ và tránh đẩy giá dầu toàn cầu tăng cao .

Hiệu ứng dây chuyền: Dầu dưới 100 USD và cú xoay trục sang Nga

Sự gián đoạn ở Hormuz đã gây ra một loạt các thay đổi thương mại thứ cấp:

• Giá dầu không thể tăng vọt lên trên 100 USD/thùng một phần là do Trung Quốc rút lui khỏi thị trường thay vì mua vào hoảng loạn. Sự sụp đổ từ phía cầu đã bù đắp phần lớn cú sốc nguồn cung .
• Nguồn cung dầu thô Nga trở thành điểm tựa. Trung Quốc tăng cường phụ thuộc vào dầu Nga qua đường ống và các tuyến Biển Bắc Cực. Giám đốc nghiên cứu của Kpler nhận định rằng chuyển sang dùng nhiều dầu Nga hơn là "giải pháp hợp lý nhất" đối với Bắc Kinh .
• Dòng chảy thương mại hàng hóa cơ bản phân kỳ rõ rệt. Khi nhập khẩu dầu sụt giảm, Trung Quốc lại đẩy mạnh mua đồng, quặng sắt và các kim loại công nghiệp khác để nuôi cỗ máy sản xuất cho xuất khẩu, tạo ra sự phân tách rõ rệt trong chiến lược hàng hóa .

EU nổi giận: Mặt trận thương mại mới mở ra

Quy mô và thành phần trong thặng dư của Trung Quốc đang đổ thêm dầu vào căng thẳng thương mại vốn đã âm ỉ với châu Âu. EU xem dòng chảy không ngừng của hàng hóa sản xuất Trung Quốc — thép, hóa chất, công nghệ sạch và xe cộ — như một mối đe dọa hiện hữu đối với nền tảng công nghiệp của mình, và dữ liệu tháng 5 đã tiếp thêm đạn dược cho phe diều hâu.

• Vào ngày 29 tháng 5, Ủy ban châu Âu đã tổ chức một cuộc tranh luận định hướng chính sách đặc biệt tập trung vào xuất khẩu tăng vọt của Trung Quốc và tình trạng "dư thừa công nghiệp mang tính hệ thống". Năm quốc gia thành viên — Tây Ban Nha, Ý, Pháp, Hà Lan và Lithuania — đã ký một văn bản chung yêu cầu hành động mạnh mẽ hơn .
• EU đang tìm kiếm ủy quyền cho một "công cụ chống dư thừa công suất" mới, tương tự như Điều 301 của Mỹ, cho phép Brussels hạn chế tiếp cận thị trường của Trung Quốc trên toàn bộ các lĩnh vực thay vì các vụ kiện chống bán phá giá đơn lẻ chậm chạp. Ủy ban cam kết sẽ trình bày các công cụ an ninh kinh tế mới vào tháng 9 năm 2026 .
• Các biện pháp cụ thể đã bắt đầu có hiệu lực. Từ tháng 7 năm 2026, EU sẽ cắt giảm hạn ngạch thép miễn thuế tới 47%, từ khoảng 33 triệu tấn xuống còn 18,3 triệu tấn, và tăng gấp đôi thuế ngoài hạn ngạch từ 25% lên 50% .
• Bắc Kinh đã đe dọa trả đũa bằng các cuộc điều tra thương mại, nếu EU thúc đẩy công cụ chống dư thừa công suất .

Bức tranh một Trung Quốc hai nửa

Thặng dư kỷ lục của Trung Quốc không phải là một chỉ báo đồng nhất về sức mạnh kinh tế. Đó là một bức tranh chia đôi màn hình: một bên là cỗ máy xuất khẩu chất bán dẫn AI hoạt động hết tốc lực, trong khi động cơ nhập khẩu năng lượng thì chết máy vì một cuộc phong tỏa do chiến tranh gây ra. Sự sụp đổ của giá dầu làm nới rộng cán cân thương mại một cách cơ học, che giấu sức mạnh nhập khẩu phi dầu mỏ thực sự đang phản ánh nhu cầu công nghiệp mạnh mẽ. Đồng thời, Bắc Kinh đang quản lý cú sốc năng lượng thông qua việc giải phóng kho dự trữ chiến lược và một cú xoay trục có chủ ý sang dầu thô Nga — những chính sách càng làm giảm thêm hóa đơn nhập khẩu.

Tổn thất phụ đang lan rộng ở châu Âu, nơi mà quy mô tuyệt đối của thặng dư — cộng thêm mức mất cân bằng kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD của năm 2025 — đã thuyết phục các nhà hoạch định chính sách rằng hiện trạng là không thể duy trì . Kho vũ khí thương mại mới nổi của EU đại diện cho một sự leo thang về mặt cấu trúc, không phải một cuộc tranh cãi nhất thời, và tạo tiền đề cho một môi trường thương mại toàn cầu mang tính đối đầu khốc liệt hơn nhiều trong nửa cuối năm 2026.