Khủng hoảng Hormuz 2026: Cú sốc dầu mỏ lịch sử định hình lại nền kinh tế toàn cầu ra sao?

Các cuộc không kích quân sự của liên quân Mỹ - Israel vào Iran cuối tháng 2 năm 2026 đã châm ngòi cho một chuỗi sự kiện nhanh chóng làm tê liệt eo biển Hormuz, tuyến đường biển hẹp chịu trách nhiệm cho khoảng một phần tư lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển của thế giới. Cú sốc nguồn cung ngay lập tức mang tính lịch sử, nhưng các tác động dây chuyền của nó còn vươn xa hơn thị trường năng lượng. Cuộc khủng hoảng đã làm chậm tăng trưởng toàn cầu, bơm thêm áp lực lạm phát vào một nền kinh tế vốn đã mong manh, và quan trọng nhất là đã cắt đứt các tuyến thương mại phân bón cốt yếu, gieo mầm cho một cuộc khủng hoảng an ninh lương thực kéo dài. Bài viết này sẽ mổ xẻ những hệ quả kinh tế và ngoại giao then chốt của cuộc khủng hoảng, dựa trên dữ liệu và phân tích từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Tổ chức Lương Nông Liên Hợp Quốc (FAO) và các tổ chức nghiên cứu khác.

Cú sốc nguồn cung dầu mỏ lớn nhất lịch sử

Cơn địa chấn kinh tế bắt đầu từ quy mô của sự gián đoạn dầu mỏ. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã mô tả việc eo biển Hormuz bị phong tỏa là "sự gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu" . Chỉ riêng trong tháng 3 năm 2026, nguồn cung dầu toàn cầu đã lao dốc 10,1 triệu thùng/ngày (mb/d), với sản lượng trong quý II dự kiến còn giảm 6,9 mb/d so với cùng kỳ năm trước – mức sụt giảm hàng quý lớn nhất kể từ đại dịch COVID-19 .

Điều này trực tiếp dẫn đến một cú tăng giá sốc. Dầu thô Brent, chỉ số giá dầu tiêu chuẩn toàn cầu, đã lần đầu vượt qua mốc 100 USD/thùng sau bốn năm vào ngày 8 tháng 3 và đạt đỉnh ở mức 126 USD/thùng, đánh dấu mức tăng giá dầu hàng tháng lớn nhất từng được ghi nhận . Trước khủng hoảng, eo biển này thường vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày và khoảng 20% sản lượng khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới . Lưu lượng tàu bè qua eo biển đã sụp đổ từ khoảng 130 tàu mỗi ngày xuống chỉ còn ở mức một chữ số vào đầu tháng 3, mức suy giảm hơn 95% .

Ngay cả khi Ả Rập Xê-út và UAE tìm cách định tuyến lại hàng triệu thùng dầu qua các đường ống thay thế, thị trường vẫn phải hứng chịu một sự thiếu hụt ròng kéo dài khoảng 8-10 mb/d . Báo cáo Triển vọng Thị trường Hàng hóa Tháng 4/2026 của Ngân hàng Thế giới dự báo giá năng lượng sẽ tăng 24% trong năm 2026 do hậu quả này . Cú sốc cung này gợi lại cuộc khủng hoảng năng lượng những năm 1970, làm sống dậy nỗi lo về tình trạng lạm phát đình trệ (stagflation) và sự biến động tiền tệ trên nhiều nền kinh tế .

Hạ dự báo tăng trưởng toàn cầu và nỗi lo lạm phát

Cú sốc năng lượng ngay lập tức đã nhanh chóng tác động vào các dự báo tăng trưởng toàn cầu. Theo Wood Mackenzie, dự báo tăng trưởng GDP toàn cầu đã giảm từ 3% năm 2025 xuống còn 2,3% ước tính vào năm 2026, với suy thoái chủ yếu giới hạn ở khu vực Trung Đông . Báo cáo Triển vọng Kinh tế Thế giới tháng 4/2026 của IMF cũng đã hạ dự báo tăng trưởng toàn cầu xuống chỉ còn 2,8% . Trong các kịch bản nghiêm trọng hơn khi sự gián đoạn kéo dài, một số nhà phân tích tại J.P. Morgan và Capital Economics cảnh báo tốc độ tăng trưởng GDP toàn cầu có thể suy giảm 0,6 điểm phần trăm trên cơ sở thường niên, với giá dầu Brent có khả năng đạt tới 150 USD/thùng .

Về lạm phát, bức tranh mang nhiều sắc thái hơn. Cuộc khủng hoảng đã góp phần khiến giá hàng hóa trung bình tăng 16% trong năm 2026 – mức tăng hàng năm đầu tiên kể từ năm 2022 – với giá năng lượng dẫn đầu đà tăng một cách dễ hiểu . IMF dự báo lạm phát toàn phần toàn cầu sẽ tăng lên 4,4% vào năm 2026, nhưng trong một kịch bản bất lợi phản ánh sát hơn các điều kiện thị trường cuối tháng 3, con số này có thể lên tới 5,4% .

Tuy nhiên, một số nhà kinh tế tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu của Đại học Columbia lại cho rằng tác động lạm phát toàn cầu vẫn "ở mức có thể kiểm soát ". Vì cú sốc tập trung vào năng lượng và các sản phẩm liên quan, họ ước tính mức ảnh hưởng đến GDP toàn cầu chỉ vào khoảng 0,3%, với giả định cuộc xung đột được khống chế và hoạt động vận tải qua eo biển được khôi phục trước tháng 5 . Sự phân kỳ trong phản ứng của thị trường củng cố thêm quan điểm này: trong khi giá năng lượng tương lai tăng vọt, giá nông sản tương lai chỉ tăng khiêm tốn hơn, cho thấy cuộc khủng hoảng chưa gây ra một vòng xoáy tăng giá hàng hóa trên diện rộng .

Cuộc khủng hoảng lương thực ngầm: Phân bón, nông nghiệp và lạm phát trễ pha

Trong khi cơn sốt giá dầu thống trị các mặt báo, cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz còn giáng một đòn vào một điểm nghẽn ít hữu hình hơn nhưng cũng quan trọng không kém: thương mại phân bón toàn cầu. Eo biển này thường vận chuyển từ 20% đến 30% lượng phân bón giao dịch trên toàn cầu, bao gồm các yếu tố đầu vào thiết yếu như đạm (nitrogen) và lân (phosphate) . Bản thân Iran là một nhà xuất khẩu phân bón lớn, và các lô hàng của họ đã bị chặn lại khi eo biển gần như đóng cửa .

Hậu quả đối với nông nghiệp là rất nghiêm trọng. Giá phân bón được ước tính đã tăng vọt 30% ngay sau khủng hoảng, với những lo ngại về nguồn cung trước mắt đang đè nặng lên nông dân ở Bắc Bán cầu trước thềm vụ gieo trồng mùa xuân . Bộ phận phân tích của Ngân hàng TD (TD Economics) cảnh báo rằng ngay cả khi vận chuyển được bình thường hóa nhanh chóng, chi phí phân bón cao hơn vẫn có thể đè nặng lên các quyết định canh tác và nguồn cung lương thực kéo dài đến năm 2027, tạo ra nguy cơ lạm phát lương thực chậm mà các ngân hàng trung ương và người tiêu dùng vẫn chưa tính hết vào kế hoạch .

Những tác động đến an ninh lương thực là nghiêm trọng nhất đối với các quốc gia đang phát triển phụ thuộc vào nhập khẩu. FAO và Liên Hợp Quốc đã nhiều lần cảnh báo rằng sự gián đoạn này có nguy cơ tạo ra hiệu ứng dây chuyền qua sản xuất hóa chất và phân bón, dẫn đến giá lương thực cao hơn và khuếch đại thiệt hại phúc lợi ở Nam Á, châu Phi cận Sahara và các khu vực phụ thuộc năng lượng khác . Như Viện Kinh tế Thế giới Kiel nhận định, các mô hình thương mại tiêu chuẩn đã đánh giá thấp tác động này vì chúng bỏ qua cơ chế nút thắt cổ chai: sự gián đoạn năng lượng trực tiếp chảy vào chi phí đầu vào nông nghiệp, giáng đòn mạnh nhất vào các quốc gia nghèo nhất thế giới .

Nỗ lực ngoại giao và con đường mở cửa mong manh

Đối mặt với cuộc khủng hoảng năng lượng lớn nhất trong nhiều thập kỷ, cộng đồng quốc tế đã phát động một loạt sáng kiến ngoại giao để mở cửa trở lại eo biển, nhưng chỉ đạt được thành công hạn chế.

Một nỗ lực lớn đã diễn ra vào ngày 2 tháng 4 năm 2026, khi Vương quốc Anh chủ trì một cuộc họp trực tuyến với hơn 40 ngoại trưởng. Nhóm này đã kêu gọi "mở cửa lại eo biển ngay lập tức và vô điều kiện" và thảo luận về các biện pháp trừng phạt phối hợp cũng như an ninh hàng hải để gây sức ép lên Iran . Ngoại trưởng Ý Antonio Tajani đặc biệt nhấn mạnh sự cần thiết của các "hành lang phân bón" để ngăn chặn cuộc khủng hoảng lương thực trở nên tồi tệ hơn ở châu Phi .

Một cách riêng rẽ, một lệnh ngừng bắn mong manh đã được nhất trí tại Islamabad vào ngày 8 tháng 4, nhưng các cuộc đàm phán đã đổ vỡ, và Hoa Kỳ đã áp đặt một lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran vào ngày 13 tháng 4 . Iran tuyên bố tạm dừng đóng cửa eo biển vào ngày 17 tháng 4 trong thời gian diễn ra các cuộc đàm phán mới, nhưng tình hình vẫn rất bất ổn . Đến tháng 5 năm 2026, khi căng thẳng chưa được giải quyết và giá dầu vẫn tiếp tục tăng, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres cảnh báo rằng "bất kỳ sự tái khởi động giao tranh nào cũng sẽ gây ra những hậu quả khủng khiếp" và kêu gọi tiếp tục các nỗ lực ngoại giao .

Hoa Kỳ đã gia hạn một lệnh ngừng bắn mong manh vào cuối tháng 4, một động thái được Liên Hợp Quốc gọi là "một bước tiến quan trọng hướng tới giảm leo thang", nhưng những sự cố an ninh mới lại nhấn mạnh rủi ro dai dẳng đối với vận tải biển toàn cầu . Tổng thống Trump tuyên bố tạm dừng các hoạt động quân sự của Hoa Kỳ vào ngày 6 tháng 5, cho thấy "tiến bộ lớn" hướng tới một thỏa thuận khả thi – nhưng tính đến giữa năm 2026, việc mở cửa trở lại vĩnh viễn eo biển Hormuz vẫn nằm ngoài tầm với .

Một hệ thống toàn cầu kiên cường nhưng mong manh

Cuộc khủng hoảng Eo biển Hormuz năm 2026 đã phơi bày sự mong manh về cấu trúc của một nền kinh tế toàn cầu vẫn phụ thuộc quá nhiều vào một điểm nghẽn hàng hải duy nhất cho năng lượng, phân bón và thương mại. Trong khi các tuyến đường ống thay thế và việc giải phóng kho dự trữ dầu chiến lược đã giúp hấp thụ một phần cú sốc, chúng không thể ngăn chặn một cú tăng giá dầu lịch sử, sự hạ cấp tăng trưởng toàn cầu, hay mối đe dọa an ninh lương thực đang âm thầm diễn ra và sẽ còn tồn tại lâu sau bất kỳ lệnh ngừng bắn nào.

Khi các cuộc đàm phán vẫn đang tiếp diễn, cuộc khủng hoảng này như một lời nhắc nhở rõ ràng rằng an ninh năng lượng và an ninh lương thực có mối liên hệ mật thiết với nhau – và trong một thế giới kết nối, một điểm sự cố duy nhất cũng có thể tạo ra những cơn địa chấn xuyên suốt mọi châu lục.