Bên trong thỏa thuận 1 tỷ USD: Mỹ và Nhật bắt tay trong 'Sứ mệnh Genesis' kiểu Manhattan để đối đầu Trung Quốc, cùng lúc Tokyo âm thầm xây dựng 'siêu AI' riêng

Vào ngày 4 tháng 6 năm 2026, Bộ Năng lượng Hoa Kỳ (DOE) cùng Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ (MEXT) và Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI) của Nhật Bản đã công bố một quan hệ đối tác chiến lược trị giá 1 tỷ USD, chính thức đưa Nhật Bản trở thành đối tác quốc tế đầu tiên trong Sứ mệnh Genesis của Tổng thống Trump . Dưới đây là những chi tiết cốt lõi của thỏa thuận mang tầm vóc lịch sử này.

Phân bổ đầu tư trong Đối tác 1 tỷ USD Mỹ - Nhật

• Tổng cam kết: 1 tỷ USD trong vòng 5 năm, được chia đều — 500 triệu USD từ phía Mỹ (DOE) và 500 triệu USD từ phía Nhật Bản (thông qua MEXT và METI) .
• Cơ quan Mỹ tham gia: Bộ Năng lượng Hoa Kỳ (DOE), đơn vị dẫn dắt Sứ mệnh Genesis trên các lĩnh vực Khoa học, Năng lượng Ứng dụng và các văn phòng của Cơ quan An ninh Hạt nhân Quốc gia (NNSA) .
• Các bộ của Nhật Bản tham gia:
  • Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ (MEXT)
  • Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI) .
• Lĩnh vực nghiên cứu: Hợp tác nghiên cứu chung sẽ diễn ra trong các lĩnh vực như điện toán lượng tử, phản ứng tổng hợp hạt nhân, công nghệ sinh học và ít nhất 11 lĩnh vực khoa học khác .
• Quyền truy cập: Các nhà nghiên cứu Nhật Bản sẽ được tiếp cận các nguồn lực siêu máy tính và tính toán AI của Mỹ với các điều khoản tương đương như các nhà nghiên cứu Mỹ .

Sứ mệnh Genesis — Mô hình Dự án Manhattan với Tham vọng Lớn

• Sắc lệnh Hành pháp 14363 được Tổng thống Trump ký vào ngày 24 tháng 11 năm 2025, chính thức khởi động Sứ mệnh Genesis .
• Sắc lệnh này mô tả sứ mệnh có "tính cấp bách và tham vọng tương đương với Dự án Manhattan" — chương trình thời Thế chiến II đã tạo ra bom nguyên tử và dẫn đến sự ra đời của DOE cùng hệ thống phòng thí nghiệm quốc gia của Mỹ . Nói một cách dễ hiểu, đây được định hình như một nỗ lực quốc gia có tầm vóc "thời chiến" trong lĩnh vực công nghệ.
• Mục tiêu khoa học: Xây dựng "Nền tảng Khoa học và An ninh Mỹ" (American Science and Security Platform), một hạ tầng nghiên cứu tích hợp AI thống nhất, kết hợp siêu máy tính của DOE, môi trường AI đám mây bảo mật, các mô hình nền tảng chuyên biệt theo từng lĩnh vực và các bộ dữ liệu liên bang, nhằm tăng tốc các khám phá đột phá trong năng lượng, y tế, vật liệu và an ninh quốc gia .
• Các dấu mốc chính:
  • Năng lực Hoạt động Ban đầu (IOC) vào tháng 8 năm 2026 — mục tiêu này được nêu trong tài liệu của Văn phòng Khoa học DOE cho Sứ mệnh Genesis .
  • Báo cáo thường niên lên Tổng thống về năng lực nền tảng, kết quả nghiên cứu và tình trạng đối tác .
• Các thực thể tham gia ngoài DOE: Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ Nhà Trắng (OSTP), Hội đồng Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NSTC), và sự phối hợp liên ngành thông qua Hội đồng Giám đốc AI Liên bang (Federal Chief AI Officer Council) và Hội đồng Giám đốc Dữ liệu (Chief Data Officer Council) .

Đối phó với tham vọng AI của Trung Quốc

• Quan hệ đối tác này được công khai định hình như một phản ứng trước những bước tiến nhanh chóng của Trung Quốc trong lĩnh vực AI và khoa học công nghệ tiên tiến. Truyền thông Nhật Bản (Yomiuri Shimbun) tuyên bố mục tiêu là để "đối phó với Trung Quốc" trong các lĩnh vực mũi nhọn mà Bắc Kinh đang đầu tư mạnh mẽ .
• Sắc lệnh Hành pháp 14363 coi vị thế lãnh đạo của Mỹ trong khoa học tăng tốc bởi AI là vấn đề "an ninh quốc gia" và "năng lực cạnh tranh kinh tế" trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu .

Nỗ lực song song của Nhật Bản: Phát triển Mô hình Nền tảng AI do SoftBank dẫn đầu

Tách biệt với quan hệ đối tác song phương Mỹ-Nhật, Nhật Bản đang theo đuổi một sáng kiến AI nội địa lớn, như một "quân bài chiến lược" trong tay áo:

• Thành lập công ty: Vào ngày 12 tháng 4 năm 2026, SoftBank, NEC, Honda, và Tập đoàn Sony đã cùng thành lập Japan AI Foundation Model Development, Inc. để xây dựng một mô hình nền tảng AI có chủ quyền của Nhật Bản .
• Các công ty tham gia: Hơn 30 công ty Nhật Bản đã bày tỏ sự quan tâm. Cùng với bốn nhà sáng lập, các tên tuổi lớn như Toshiba, Hitachi, Fanuc, KDDI Research, Nippon Steel, Kobe Steel và ba ngân hàng lớn của Nhật Bản nằm trong số những đơn vị đang đánh giá hoặc cam kết góp vốn .
• Mục tiêu mô hình: Một mô hình nền tảng "AI Vật lý" (Physical AI) quy mô một nghìn tỷ tham số được thiết kế để điều khiển robot, phương tiện và hệ thống nhà máy — tận dụng thế mạnh sản xuất công nghiệp cốt lõi của Nhật Bản . Thay vì chỉ là chatbot, mô hình này nhắm đến việc trở thành "bộ não" cho các hệ thống vật lý.
• Hỗ trợ của Chính phủ: Tổ chức Phát triển Công nghệ Công nghiệp và Năng lượng Mới (NEDO) của Nhật Bản đã dành ra khoảng 1 nghìn tỷ Yên (~9,14 tỷ USD) để hỗ trợ AI trong 5 năm, và liên doanh mới này được kỳ vọng sẽ là bên thụ hưởng chính từ nguồn quỹ này .
• Mốc thời gian: Mục tiêu hoàn thành mô hình một nghìn tỷ tham số vào năm 2027 .

Tóm lại: Đối tác Sứ mệnh Genesis Mỹ-Nhật trị giá 1 tỷ USD (chia đều 50/50) là sự kết hợp giữa DOE và các bộ MEXT, METI của Nhật trên hơn 11 lĩnh vực R&D, với mục tiêu đạt IOC vào tháng 8/2026, như một đòn đáp trả trực tiếp tham vọng AI của Trung Quốc. Song song đó, liên minh hơn 30 công ty do SoftBank dẫn đầu của Nhật Bản — bao gồm Toshiba, Hitachi, và Fanuc — đang xây dựng một mô hình nền tảng "AI Vật lý" có chủ quyền, nguồn vốn 1 nghìn tỷ Yên cho các ứng dụng công nghiệp, đặt mục tiêu về đích vào năm 2027.