Dịch Ebola Bundibugyo tại CHDC Congo: Lời Cảnh báo về 'Phần Nổi của Tảng Băng Chìm'

Một đợt bùng phát dịch Ebola do chủng Bundibugyo hiếm gặp đang leo thang ở phía đông Cộng hòa Dân chủ Congo, và các nhóm cứu trợ quốc tế cảnh báo rằng số ca nhiễm chính thức đang bỏ sót phần lớn quy mô thực sự của nó. Vào ngày 1 tháng 6 năm 2026, Ủy ban Cứu hộ Quốc tế (IRC) tuyên bố đợt bùng phát có khả năng "lớn hơn và tiến triển xa hơn đáng kể so với các số liệu chính thức", với lý do việc phát hiện muộn và tỷ lệ truy vết tiếp xúc đang ở mức thấp đến nguy hiểm trong một khu vực bị chi phối bởi xung đột vũ trang .

Những con số chính thức và khoảng cách với thực tế

Các số liệu chính thức mới nhất vẽ nên một bức tranh chưa đầy đủ. Theo báo cáo của Bộ Y tế CHDC Congo ngày 31 tháng 5 năm 2026, cả nước này ghi nhận 282 ca xác nhận và 42 ca tử vong được xác nhận, cùng với 220 ca nghi ngờ đang được điều tra . Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC), với số liệu đến ngày 30 tháng 5, thống kê được 263 ca xác nhận và 43 ca tử vong được xác nhận trên khắp CHDC Congo và Uganda, với hơn 1.100 ca nghi ngờ đang được điều tra . Dữ liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đến ngày 29 tháng 5 ghi nhận 134 ca xác nhận (chín ca ở Uganda) và 18 ca tử vong được xác nhận, đồng thời ghi nhận 906 ca nghi ngờ và 223 ca tử vong nghi ngờ .

Tổng số ca nghi ngờ và xác nhận cộng lại đạt khoảng 1.262 ca và ít nhất 241 ca tử vong tính đến ngày 29 tháng 5 . Sự khác biệt lớn giữa số ca xác nhận và nghi ngờ – chỉ khoảng 12% tổng số ca báo cáo được xét nghiệm khẳng định – cho thấy những lỗ hổng sâu sắc trong hệ thống giám sát tại vùng dịch .

Đây là đợt bùng phát Ebola thứ 17 tại CHDC Congo kể từ khi virus này được phát hiện vào năm 1976, và nó đã trở thành đợt bùng phát Ebola lớn thứ ba từng được ghi nhận . Đợt dịch này xảy ra chỉ năm tháng sau khi đợt bùng phát trước đó tại quốc gia này kết thúc .

Chủng Bundibugyo: Virus hiếm gặp không có biện pháp đối phó

Đợt bùng phát này do virus Bundibugyo (Orthoebolavirus bundibugyoense) gây ra, một loài được xác định lần đầu tại Uganda vào năm 2007 và khác biệt với chủng Zaire ebolavirus phổ biến hơn vốn là nguyên nhân của hầu hết các đợt bùng phát trước đây . Đây mới chỉ là đợt bùng phát Bundibugyo thứ ba được ghi nhận, và cho đến nay là đợt lớn nhất .

Điều đáng lo ngại là chưa có vắc-xin hay thuốc kháng virus đặc hiệu nào được phê duyệt cho chủng Bundibugyo. Vắc-xin Ervebo hiện có và các vắc-xin Ebola khác chỉ nhắm vào chủng Zaire ebolavirus và không có tác dụng bảo vệ trước Bundibugyo . Lỗ hổng này buộc các đội phản ứng phải dựa hoàn toàn vào truy vết tiếp xúc, cách ly và chăm sóc hỗ trợ - những biện pháp hiện đang không phát huy hiệu quả.

Phạm vi địa lý: Ba tỉnh của CHDC Congo và Uganda

Đợt bùng phát, được xác nhận lần đầu vào ngày 15 tháng 5 năm 2026, đã lan ra ba tỉnh phía đông CHDC Congo: Ituri vẫn là tâm dịch với 264 trong tổng số 282 ca xác nhận của cả nước, nhưng các ca nhiễm cũng đã được báo cáo tại Bắc Kivu (15 ca xác nhận) và Nam Kivu (ba ca xác nhận) . Sự lây nhiễm xuyên biên giới đã xảy ra. Uganda báo cáo chín ca xác nhận, trong đó có ít nhất một ca tử vong, với một số ca liên quan đến việc đi lại từ Ituri .

Tổ chức Y tế Thế giới đã tuyên bố đợt bùng phát này là Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng Quốc tế (PHEIC) vào ngày 17 tháng 5, và một ngày sau đó, Africa CDC cũng tuyên bố đây là Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng An ninh Lục địa .

Cảnh báo từ các tổ chức cứu trợ: Nỗ lực ứng phó đang bị vượt mặt

Vào ngày 1 tháng 6 năm 2026, Ủy ban Cứu hộ Quốc tế (IRC) đã đưa ra cảnh báo khẩn cấp. Chỉ khoảng 20% số người tiếp xúc hiện đang được truy vết, thấp hơn nhiều so với ngưỡng 80-100% cần thiết để khống chế một đợt bùng phát Ebola . Virus có thể đã lây lan mà không bị phát hiện từ trước tháng 3 – tức khả năng đã có đến ba tháng trước khi ca nhiễm chính thức đầu tiên được xác định . Người dân đang tránh xa các cơ sở y tế, và nhiều người có triệu chứng Ebola chọn cách ở lại trong cộng đồng .

Tổ chức Bác sĩ Không Biên giới (MSF) đã huy động các đội phản ứng và đang mở rộng quy mô điều trị cùng các nỗ lực gắn kết cộng đồng, nhưng tổ chức này cho biết nỗ lực ứng phó đang bị vượt mặt . IRC cảnh báo rằng nếu không có hành động quốc tế khẩn cấp, đây có thể trở thành đợt bùng phát Ebola chết chóc nhất từng được ghi nhận . Một tuyên bố chung từ WHO và chính phủ Congo thừa nhận đây là "một thời điểm đầy thách thức", khi các nhân viên y tế đang phải vật lộn để phát hiện, cách ly ca bệnh, truy vết tiếp xúc và thúc đẩy các biện pháp mai táng an toàn .

CEPI cam kết 60 triệu USD cho phát triển vắc-xin

Để đối phó với tình trạng thiếu vắng bất kỳ biện pháp đối phó đặc hiệu nào, Liên minh Đổi mới Sáng tạo ứng phó Dịch bệnh (CEPI) đã công bố vào ngày 1 tháng 6 năm 2026 rằng họ sẽ cam kết khoảng 60 triệu USD để đẩy nhanh việc phát triển ba ứng cử viên vắc-xin phòng chống virus Bundibugyo .

Phần kinh phí lớn nhất thuộc về Moderna, khi công ty này nhận được 50 triệu USD để thúc đẩy ứng cử viên vắc-xin Ebola Bundibugyo sử dụng công nghệ mRNA của mình qua các giai đoạn thử nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng giai đoạn 1 . Thêm 8,6 triệu USD được phân bổ cho một ứng cử viên của Đại học Oxford và Viện Huyết thanh Ấn Độ, và 3,2 triệu USD cho Sáng kiến Vắc-xin AIDS Quốc tế (IAVI) . Người đứng đầu CEPI, Richard Hatchett, nói với Reuters rằng hoàn toàn có thể có vắc-xin sẵn sàng cho thử nghiệm lâm sàng trong vòng vài tháng, mặc dù tiến độ này phụ thuộc vào việc xử lý tình hình an ninh trong vùng dịch .

Xung đột vũ trang và các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng y tế

Miền đông CHDC Congo là một khu vực xung đột đang hoạt động với nhiều nhóm vũ trang, và cuộc khủng hoảng an ninh đang trực tiếp cản trở nỗ lực ứng phó y tế. Các cuộc tấn công vào cơ sở y tế đã được báo cáo, và xung đột vũ trang đã gây cản trở nghiêm trọng đến hoạt động truy vết tiếp xúc, gắn kết cộng đồng và việc di chuyển của nhân viên y tế cũng như vật tư . Trung tâm Phòng chống và Kiểm soát Dịch bệnh châu Âu (ECDC) đánh giá "bối cảnh phức tạp" là một yếu tố chính gây ra sự không chắc chắn về mặt dịch tễ học xung quanh quy mô thực sự của đợt bùng phát .

Trong bối cảnh đó, sự kết hợp giữa một chủng virus hiếm gặp chưa có vắc-xin, hoạt động truy vết tối thiểu, sự lây lan xuyên biên giới và xung đột đang diễn ra đã tạo nên một tình huống mà các nhóm cứu trợ mô tả là đặc biệt nguy hiểm – một tình huống mà những con số chính thức có lẽ chỉ đang mô tả một phần nhỏ của cuộc khủng hoảng đang diễn ra trên thực địa.