Cú sốc phân bón, bước ngoặt hữu cơ và thảm họa đói kém cận kề

Viện Phân bón (The Fertilizer Institute) báo cáo rằng gần 50% lượng urê xuất khẩu toàn cầu và khoảng 30% amoniac của thế giới có nguồn gốc từ các quốc gia phía tây eo biển . Với dòng chảy này bị gián đoạn, các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu không chỉ phải đối mặt với giá cao hơn mà còn là tình trạng thiếu hụt vật chất. Phân tích từ Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) cho thấy việc phong tỏa ngăn chặn hiệu quả khoảng 21 triệu tấn năng lực xuất khẩu urê hàng năm từ khu vực Vịnh Ba Tư .

Bộ phận Nghiên cứu của Goldman Sachs cảnh báo rằng việc tăng chi phí phân bón này có khả năng sẽ đẩy giá ngũ cốc lên cao, vì phân bón chiếm khoảng 20% chi phí sản xuất ngũ cốc . Cú sốc nguồn cung không chỉ là về những con tàu không thể rời khỏi Vịnh Ba Tư; nó còn là về các hiệu ứng thứ cấp. Các nhà sản xuất phân bón ở Ấn Độ, Bangladesh và Pakistan, do thiếu nguyên liệu khí đốt tự nhiên từ Qatar, đã buộc phải đình chỉ hoặc cắt giảm sản xuất .

Cuộc đua toàn cầu tìm kiếm giải pháp thay thế hữu cơ và tự nhiên

Khi phân bón hóa học trở nên quá đắt hoặc không có sẵn, nông dân trên khắp ba châu lục đã bắt đầu chuyển sang những thứ họ có thể tìm được tại địa phương. Một báo cáo của Associated Press vào cuối tháng 5 năm 2026 đã mô tả sự thay đổi này một cách sinh động, ghi lại cách nông dân ở Senegal, Brazil và Ấn Độ chuyển sang sử dụng phân chuồng, phân hữu cơ và chế phẩm sinh học vi sinh để duy trì sự sống cho cây trồng .

Tại Senegal, nông dân Mamadou Sow đã chuyển sang sử dụng phân hữu cơ từ tám năm trước. Giờ đây, ông đang vận động những người xung quanh mua phân từ những người chăn nuôi địa phương và dạy họ cách ủ phân hữu cơ giàu dinh dưỡng, kiểm tra đất bằng cách tìm những con giun đang ngoe nguẩy như một dấu hiệu cho thấy chất lượng tốt. "Thật rủi ro khi phụ thuộc vào phân bón hóa học," Sow nói với AP . Senegal, quốc gia nhập khẩu khoảng 125.000 tấn phân bón mỗi năm, hiện đang chứng kiến một phong trào từ cơ sở hướng tới việc tuần hoàn chất dinh dưỡng tại trang trại và sản xuất phân bón sinh học .

Brazil, nước xuất khẩu nông sản lớn nhất thế giới, đang đối mặt với một tình thế hiểm nghèo đặc biệt. Quốc gia này phụ thuộc rất nhiều vào phân bón nhập khẩu, và khi nguồn cung từ vùng Vịnh bị cắt đứt, nông dân phải chuyển sang các chế phẩm sinh học và giải pháp hữu cơ ở một quy mô mà ngành nông nghiệp chưa từng thử trước đây . Đây không phải là một thử nghiệm nhỏ lẻ; nó là một phản ứng mang tính cấu trúc trước sự sụp đổ của một chuỗi cung ứng mà nền kinh tế nông nghiệp Brazil đã phụ thuộc trong nhiều thập kỷ.

Mức độ bị ảnh hưởng của Ấn Độ cũng nghiêm trọng không kém. Một phân tích từ Bộ Quốc phòng Tây Ban Nha ước tính rằng Ấn Độ phải đối mặt với sự sụt giảm từ 20% đến 25% trong chuỗi cung ứng phân bón của mình, với nhà sản xuất hàng đầu IFFCO có nguy cơ buộc phải tạm ngưng hoạt động do lượng nguyên liệu LNG có thể bị cắt giảm tới 40% . Khi mùa vụ kharif quan trọng để gieo trồng lúa và ngô đang đến gần vào tháng 6 và tháng 7, những hộ nông dân nhỏ lẻ vốn đang hoạt động với biên lợi nhuận mỏng manh bị buộc phải giảm lượng phân bón tổng hợp và thay thế bằng phân bò, phân hữu cơ và phân bón sinh học sản xuất trong nước . Tờ Economic Times lưu ý rằng Ấn Độ đang chi 1,86 lakh crore Rupee (khoảng 22 tỷ USD) cho trợ cấp phân bón trong khi chỉ phân bổ 2.481 crore Rupee cho Phái bộ Quốc gia về Nông nghiệp Tự nhiên, một sự bất cân xứng mà cuộc khủng hoảng đã phơi bày .

Vượt ra ngoài ba quốc gia tiêu điểm, động lực hướng tới các giải pháp thay thế là xu hướng toàn cầu. Một báo cáo của Los Angeles Times từ tháng 5 năm 2026 ghi nhận công ty khởi nghiệp Pháp Toopi Organics đang chuyển đổi nước tiểu của con người thành thức ăn cho vi khuẩn nuôi cây trồng, một nhà sản xuất sữa người Malaysia đang cho giun ăn chất thải chăn nuôi để làm giàu đất, và các nhà nghiên cứu đang khám phá vỏ hạnh nhân nghiền và các sản phẩm vi sinh vật như những chất thay thế phân bón tổng hợp . "Tình hình chiến tranh, thật đáng buồn, lại là một điều tốt cho chúng tôi," François Gérard của Toopi Organics nói với tờ báo . Cuộc khủng hoảng đang thúc đẩy đầu tư vào các công nghệ mà trước đây bị coi là ngoài lề.

Cảnh báo về kỷ lục khủng hoảng đói kém

Chiều kích đáng báo động nhất của sự gián đoạn eo biển Hormuz là hậu quả nhân đạo của nó. Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) đã đưa ra cảnh báo rõ ràng nhất kể từ cuộc chiến Ukraine: gần 45 triệu người có thể rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực cấp tính - Giai đoạn 3 IPC hoặc cao hơn - nếu xung đột kéo dài đến giữa năm 2026 . Điều này sẽ đẩy tổng số người đói cấp tính toàn cầu lên mức kỷ lục, chồng chất thêm vào con số 318 triệu người đã bị ảnh hưởng .

Cơ chế này không có gì bí ẩn. Giá phân bón cao hơn làm giảm năng suất. Năng suất giảm thắt chặt nguồn cung lương thực. Nguồn cung thắt chặt, cùng với chi phí nhiên liệu và vận tải tăng cao, đẩy giá thực phẩm vượt quá khả năng chi trả của những nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất. UNCTAD cảnh báo vào tháng 3 năm 2026 rằng sự sụt giảm trong xuất khẩu phân bón của khu vực có nguy cơ gây ra "hậu quả cực kỳ nghiêm trọng" đối với sản xuất lương thực toàn cầu, với thời điểm càng trở nên quan trọng khi châu Phi cận Sahara bắt đầu bước vào mùa gieo trồng .

WFP đã buộc phải cắt giảm khẩu phần lương thực cho những người đang trong tình trạng đói kém ở Sudan. Tại Afghanistan, cơ quan này hiện chỉ có thể hỗ trợ một phần tư số trẻ em bị suy dinh dưỡng cấp tính – trong bối cảnh đây hiện là cuộc khủng hoảng suy dinh dưỡng tồi tệ nhất thế giới . Chi phí vận chuyển nhân đạo đã tăng 18% kể từ khi xung đột bắt đầu, và khoảng 70.000 tấn lương thực phẩm cung ứng nhân đạo của WFP đã bị ảnh hưởng trực tiếp bởi sự gián đoạn này .

Một báo cáo của Tổ chức Mercy Corps công bố vào cuối tháng 5 năm 2026 dự báo rằng tình trạng mất an ninh lương thực sẽ tồi tệ hơn đối với sáu quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề – Somalia, Sudan, Pakistan, Ethiopia và các nước khác – trong nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027 . Phân tích lưu ý rằng ngay cả sau lệnh ngừng bắn vào ngày 7 tháng 4, eo biển này vẫn chưa trở lại hoạt động thương mại bình thường. Nó vẫn nằm trong một cơ chế vận chuyển dựa trên sự cho phép của Iran, với các cảnh báo nguy hiểm về mìn vẫn còn hiệu lực, đồng nghĩa với việc dòng chảy phân bón và nhiên liệu vẫn bị hạn chế nghiêm trọng .

Tổng giám đốc FAO đã nhấn mạnh tính sống còn của vấn đề ở tầm vóc thế hệ: "Những quyết định chúng ta đưa ra bây giờ sẽ quyết định liệu đây chỉ là một cú sốc có thể kiểm soát được, hay sẽ tiến triển thành một cuộc khủng hoảng an ninh lương thực toàn cầu sâu sắc hơn vào năm 2026, 2027 và xa hơn nữa" . Chu kỳ gieo trồng cây trồng không chờ đợi ngoại giao. Khi một người nông dân bỏ lỡ cơ hội bón phân đầy đủ, mùa màng sẽ bị ảnh hưởng, và nạn đói kéo theo sau đó được tính bằng tháng, chứ không phải bằng tuần.

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo

Các nhà phân tích tại Đại học Illinois đã lập mô hình cho ba kịch bản. Ngay cả trong lộ trình "mở cửa nhanh chóng" lạc quan nhất, giá urê vẫn ở mức trên 700 USD mỗi tấn ngắn đến giữa năm 2026 và chỉ giảm dần sau đó . Theo kịch bản vận chuyển có gián đoạn, giá vẫn ở mức cao đến tháng 11. Theo kịch bản xung đột kéo dài, đỉnh điểm không những cao hơn mà còn đến muộn hơn, gần 1.000 USD mỗi tấn vào tháng 10 . Thời gian gián đoạn cũng quan trọng như cú sốc ban đầu.

Quỹ Hòa bình Quốc tế Carnegie lưu ý rằng giá lương thực thường mất từ sáu đến chín tháng để phản ánh đầy đủ một cú sốc nguồn cung phân bón, có nghĩa là những tác động tồi tệ nhất lên lạm phát giá tiêu dùng thực phẩm vẫn đang ở phía trước . Trong khi đó, Trung Quốc, Ấn Độ và Ai Cập là một trong số những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước những ảnh hưởng kéo dài của sự gián đoạn này đối với sản xuất nông nghiệp .

Điều rõ ràng từ các bằng chứng là cuộc khủng hoảng Hormuz không chỉ là một sự gián đoạn thương mại. Nó là một bài kiểm tra căng thẳng về khả năng phục hồi của hệ thống lương thực toàn cầu – và về tốc độ mà nông dân và chính phủ có thể thích ứng khi những nguyên liệu hóa học vốn là nền tảng của nền nông nghiệp hiện đại đột nhiên biến mất.