Dịch Ebola ở Đông Congo và Uganda: Hơn 1.200 ca nhiễm, chủng Bundibugyo hiếm gặp và thách thức kép từ bạo lực, mất lòng tin

Các cơ quan y tế tin rằng con số lây nhiễm thực tế có thể cao hơn đáng kể so với báo cáo chính thức. Một mô hình từ Đại học Hoàng gia London (Imperial College London) gợi ý rằng có thể đã có từ 400 đến 900 ca mắc tính đến ngày 20 tháng 5, tức là trước nhiều tuần so với thời điểm số liệu chính thức được cập nhật .

Chủng virus hiếm và chưa thể điều trị: Bundibugyo

Điểm đặc biệt chết người của đợt dịch này nằm ở “danh tính” của virus: chủng Bundibugyo, một loài Ebola virus riêng biệt được phát hiện lần đầu vào năm 2007 . Không giống như chủng Zaire phổ biến hơn – vốn đã có vắc-xin được cấp phép, hiện chưa có bất kỳ loại vắc-xin hay thuốc kháng virus đặc hiệu nào được phê duyệt cho Bundibugyo. Chi tiết này khiến công tác ngăn chặn trở nên phức tạp hơn rất nhiều, buộc các nhân viên y tế chỉ có thể trông cậy vào biện pháp chăm sóc hỗ trợ, cách ly và các chiến lược phòng ngừa dựa vào cộng đồng .

Theo ghi nhận của CDC Hoa Kỳ, tỷ lệ tử vong trong lịch sử của chủng Bundibugyo vào khoảng 30% . Trong số các ca xác nhận của đợt dịch hiện tại, tỷ lệ tử vong thô là xấp xỉ 9% tính đến ngày 22 tháng 5 năm 2026 . Tuy vậy, con số thấp hơn này rất có thể là một sự đánh giá thấp đáng kể, bởi vẫn còn hơn 900 ca nghi nhiễm chưa được phòng thí nghiệm khẳng định, và rất nhiều ca tử vong trong nhóm nghi nhiễm không được xác minh .

Tổng giám đốc WHO thị sát tâm dịch

Tổng giám đốc WHO, Tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus, đã trực tiếp đến Bunia vào Thứ Bảy, ngày 30 tháng 5 năm 2026, để thăm một trung tâm điều trị và gặp gỡ chính quyền địa phương, các nhân viên y tế cùng những gia đình bị ảnh hưởng . Trong một cuộc họp báo tại đây, ông thừa nhận một thực tế phũ phàng: virus đang “lây lan nhanh hơn tốc độ ứng phó”, bất chấp các cơ sở y tế đã được tổ chức tốt hơn và những đợt viện trợ mới đã đến nơi .

Tiến sĩ Tedros đã gửi một lời kêu gọi trực tiếp đến các nhóm vũ trang trong khu vực, yêu cầu họ tuyên bố ngừng bắn, nhấn mạnh rằng đảm bảo an toàn là điều kiện tiên quyết để nhân viên y tế có thể tiếp cận cộng đồng và ngăn chặn sự lây truyền . Ông cũng kêu gọi các quốc gia xem xét lại lệnh cấm đi lại và đóng cửa biên giới, cảnh báo rằng những biện pháp này “không khuyến khích sự minh bạch” .

“Chúng tôi không đến đây để nói với mọi người phải làm gì. Chúng tôi đến đây để lắng nghe”, ông nói, hàm ý rằng niềm tin của cộng đồng – chứ không chỉ các can thiệp y tế – mới là yếu tố quyết định để khống chế thành công đợt bùng phát này .

Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng toàn cầu

Vào ngày 17 tháng 5 năm 2026, Tiến sĩ Tedros đã chính thức tuyên bố đợt bùng phát này là Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng cần Quốc tế Quan tâm (PHEIC), với lý do số ca mắc tăng nhanh, có sự lây truyền xuyên biên giới và còn quá nhiều ẩn số về quy mô thực sự của ổ dịch . Tuyên bố này được đưa ra dựa trên Điều lệ Y tế Quốc tế, nhưng đồng thời cũng khẳng định rõ rằng tình huống này chưa đủ tiêu chuẩn để coi là một đại dịch khẩn cấp .

Việc chỉ định PHEIC nhằm mục tiêu huy động sự phối hợp và nguồn lực quốc tế. Tuy nhiên, mọi nỗ lực ứng phó đều liên tục bị xói mòn bởi sự bất ổn của khu vực.

Xung đột, bất ổn an ninh, và cuộc khủng hoảng niềm tin

Khu vực Đông CHDC Congo là nơi hoành hành của hàng chục nhóm vũ trang, khiến cho những công việc y tế công cộng thường quy nhất – từ truy vết tiếp xúc đến mai táng an toàn – đều trở nên cực kỳ nguy hiểm . Các vụ tấn công nhắm vào nhân viên y tế và cơ sở hạ tầng y tế đã được ghi nhận, và tình hình an ninh bất ổn cũng làm gián đoạn các nỗ lực tiêm chủng và giám sát đối với nhiều loại dịch bệnh khác .

Sâu xa hơn, khu vực này từ lâu đã phải chịu đựng sự ngờ vực ăn sâu vào tâm lý của người dân đối với chính quyền và các lực lượng ứng phó y tế từ bên ngoài. Tiến sĩ Tedros đã nhiều lần nhấn mạnh rằng niềm tin của cộng đồng mới là yếu tố mang tính quyết định . Nếu không có sự hợp tác của người dân địa phương, các biện pháp ngăn chặn như cách ly, truy vết và mai táng an toàn gần như không thể nào triển khai hiệu quả.

Sự kết hợp giữa một chủng virus không thể điều trị đặc hiệu, xung đột quân sự đang diễn ra, mức độ lan rộng về địa lý, và sự phản kháng tiềm ẩn từ cộng đồng đã tạo nên một điểm giao thoa nguy hiểm chưa từng có. Các quan chức y tế cảnh báo tình hình còn có thể leo thang nghiêm trọng hơn nếu niềm tin không nhanh chóng được xây dựng và an ninh không được đảm bảo .