EU tiết kiệm 51 tỷ Euro năm 2025 nhờ cắt giảm nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch: Ván bài địa chính trị đã thay đổi

Năm 2025, bước chuyển mình tăng tốc sang năng lượng sạch của châu Âu không chỉ cắt giảm khí thải – nó còn định hình lại cán cân thanh toán của lục địa này và giảm mức độ phụ thuộc vào các thị trường nhiên liệu hóa thạch đầy biến động. Theo báo cáo Đầu tư Năng lượng Thế giới 2025 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), năm ngoái Liên minh châu Âu (EU) đã tránh được khoảng 51,4 tỷ Euro (60 tỷ USD) chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch bằng cách thay thế khí đốt, dầu mỏ và than đá nhập khẩu bằng điện tái tạo sản xuất trong nước . Khoản tiết kiệm chỉ trong một năm này tương đương với quy mô toàn bộ nền kinh tế Bồ Đào Nha, và nó đến đúng vào thời điểm xung đột ở Trung Đông gây ra những cú sốc giá mới trên thị trường năng lượng toàn cầu.

Cuộc tái thiết nhập khẩu nhờ năng lượng mặt trời

Động lực lớn nhất đằng sau việc cắt giảm hóa đơn nhập khẩu chính là điện mặt trời. Công suất điện mặt trời lắp đặt của EU ước đạt mức kỷ lục 406 GW trong năm 2025, tạo nền tảng cho tốc độ tăng trưởng sản lượng điện mặt trời nhanh nhất mà khối này từng ghi nhận . Sản lượng điện mặt trời đã tăng vọt 20,1% so với cùng kỳ năm trước, kéo dài chuỗi tăng trưởng trên 20% trong năm thứ tư liên tiếp, và lần đầu tiên điện mặt trời đóng góp nhiều điện hơn cả than đá và thủy điện riêng lẻ tại châu Âu .

Sự bùng nổ của điện mặt trời đã góp phần đẩy tổng tỷ trọng của điện gió và điện mặt trời lên 30% sản lượng điện của EU trong năm 2025, theo Báo cáo Điện lực châu Âu của Ember, vượt qua mức 29% của nhiên liệu hóa thạch, đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử khối này . Về mặt thực tế, mỗi terawatt-giờ (TWh) điện được tạo ra từ một trang trại điện mặt trời hay tua-bin gió nội địa là một TWh mà EU không phải trả tiền trên các thị trường quốc tế.

Đầu tư vào tái tạo vượt xa số tiền tiết kiệm được

Điều quan trọng cần lưu ý, khoản tiết kiệm chi phí nhập khẩu 51,4 tỷ Euro của EU không phải là "của trời cho" – chúng được đánh đổi bằng tiền đầu tư. Khối này đã rót khoảng 105 tỷ USD (90 tỷ Euro) vào năng lượng tái tạo trong năm 2025, gần gấp đôi số tiền họ tiết kiệm được từ nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch cùng năm . Trên bình diện toàn cầu, năm 2025 là một năm kỷ lục về đầu tư năng lượng: tổng chi tiêu đạt 3,3 nghìn tỷ USD, trong đó 2,2 nghìn tỷ USD hướng vào các hạng mục năng lượng sạch – tái tạo, hạt nhân, lưới điện, lưu trữ, hiệu quả năng lượng và điện khí hóa – nhiều gấp đôi con số 1,1 nghìn tỷ USD chảy vào dầu mỏ, khí đốt và than đá .

Đằng sau những tổng số toàn cầu đó là một động lực an ninh năng lượng ngày càng rõ nét. IEA ghi nhận rằng khoảng 70% mức tăng chi tiêu cho năng lượng sạch đến từ các quốc gia nhập khẩu ròng nhiên liệu hóa thạch, với động lực của châu Âu gắn chặt với cú sốc từ cuộc xâm lược toàn diện của Nga vào Ukraine năm 2022 . Tiến trình loại bỏ nguồn cung từ Nga của EU giờ đã là con số cụ thể: khí đốt qua đường ống và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Nga giảm từ 45% lượng nhập khẩu của EU năm 2022 xuống chỉ còn 12% vào năm 2025, trong khi dầu mỏ Nga giảm từ 27% xuống 2% trong cùng kỳ .

Danh mục năng lượng sạch như tấm đệm chiến lược

Đối với các nhà hoạch định chính sách ở Brussels, con số tiết kiệm nhập khẩu không chỉ là một dòng ngân sách – nó là một sự giảm thiểu rủi ro địa chính trị có thể đo lường được. IEA đã công bố phân tích đầu tư năm 2025 của mình trong bối cảnh một cuộc xung đột đang diễn ra ở Trung Đông và các mối đe dọa gia tăng đối với eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch mà một phần đáng kể dầu mỏ và LNG toàn cầu đi qua . Trong môi trường như vậy, mỗi gigawatt công suất điện mặt trời và gió nội địa đều đóng vai trò như một phần của hàng rào bảo hiểm (hedge): nó thay thế khối lượng nhiên liệu lẽ ra phải mua bằng bất cứ giá nào trên một thị trường bị khủng hoảng chi phối.

Mức độ phụ thuộc của EU vẫn còn lớn – năm 2025, khối này vẫn nhập khẩu 336,7 tỷ Euro sản phẩm năng lượng, tương đương 723,3 triệu tấn, dù con số này đánh dấu mức giảm 11,1% về giá trị và 0,6% về khối lượng so với năm 2024 . Dẫu vậy, quỹ đạo đã rõ ràng. Ủy ban châu Âu dự báo rằng việc chuyển sang sử dụng năng lượng tái tạo có nguồn gốc nội địa có thể giúp EU tiết kiệm lũy kế 2,8 nghìn tỷ Euro chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch trong giai đoạn từ 2031 đến 2050, so với mức trung bình của thập niên 2011–2020 . Ngay từ năm 2022, EU đã nhập khẩu 98% lượng dầu và khí đốt của mình, khiến khối này gần như phơi bày hoàn toàn trước biến động giá toàn cầu . Mỗi điểm phần trăm của sự phụ thuộc đó được thay thế bằng sản xuất năng lượng sạch nội địa là một nhát búa đập vào lỗ hổng an ninh này.

Cột mốc toàn cầu: Điện gió và mặt trời vượt khí đốt trong trọn một tháng

Trải nghiệm của EU trong năm 2025 chỉ là bản xem trước ở cấp khu vực cho một sự dịch chuyển toàn cầu rộng lớn hơn, được kết tinh chỉ vài tháng sau đó. Vào tháng 4 năm 2026, lần đầu tiên trong lịch sử, sản lượng điện gió và mặt trời trên toàn thế giới đã vượt qua khí đốt tự nhiên trong trọn một tháng, theo dữ liệu từ Ember . Những con số thật đáng kinh ngạc:

• Điện gió và mặt trời đã tạo ra mức kỷ lục 531 TWh điện, vượt qua 477 TWh từ các nhà máy điện khí – dư ra 54 TWh .
• Cùng với nhau, hai nguồn năng lượng tái tạo này cung cấp 22% sản lượng điện toàn cầu, so với 20% từ khí đốt .
• Chỉ năm năm trước, vào tháng 4 năm 2021, sản lượng điện khí gần như tương đương ở mức 476 TWh, nhưng sản lượng điện gió và mặt trời khi đó chỉ bằng một nửa mức hiện tại, vỏn vẹn 245 TWh .

Việc cột mốc này xuất hiện trong tháng trọn vẹn đầu tiên của cuộc khủng hoảng năng lượng mới ở Trung Đông không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên – đó là bằng chứng cho thấy việc gia tăng công suất mang tính cấu trúc, chứ không phải may mắn theo mùa, đang định hình lại cơ cấu năng lượng toàn cầu. Ember ước tính sản lượng điện gió và mặt trời toàn cầu đã tăng 13% so với cùng kỳ năm trước vào tháng 4 năm 2026, trong khi sản lượng từ khí đốt về cơ bản vẫn đi ngang so với nửa thập kỷ trước .

Sự giao cắt trong một tháng không có nghĩa là năng lượng tái tạo đã thay thế khí đốt trên cơ sở cả năm, nhưng hướng đi của cuộc dịch chuyển là không thể nhầm lẫn. Trước đó, IEA đã dự báo rằng năng lượng tái tạo sẽ vượt qua than đá để trở thành nguồn điện số một thế giới chậm nhất là vào năm 2026 . Dữ liệu tháng 4 cho thấy khí đốt có thể là mục tiêu kế tiếp.

Đối với EU, mối liên kết giữa năng lượng tái tạo nội địa và khả năng phục hồi của hóa đơn nhập khẩu giờ đây đã được chứng minh bằng những con số cứng rắn. Bằng cách kết hợp triển khai điện mặt trời tăng tốc – dẫn đầu bởi Đức, Tây Ban Nha và Hà Lan – với điện gió ngày càng mở rộng ra ngoài khơi, khối này đã biến một giai đoạn có thể dễ bị tổn thương trong cuộc xung đột Trung Đông thành một minh chứng cho thấy đầu tư vào năng lượng sạch vận hành như một chính sách an ninh năng lượng ra sao. Con số 51,4 tỷ Euro tiết kiệm được trong năm 2025 chỉ là khoản đặt cọc ban đầu cho một sự dịch chuyển cơ cấu lớn hơn nhiều.