Cơ chế 'truyền lửa' từ cú sốc dầu mỏ sang đợt bán tháo trái phiếu

Cơ chế lây lan rất trực tiếp và khốc liệt. Giá dầu tăng đều đặn làm dấy lên kỳ vọng lạm phát tăng cao, từ đó buộc nhà đầu tư phải đòi hỏi một mức phí bù kỳ hạn (term premium) cao hơn rất nhiều đối với trái phiếu chính phủ dài hạn — loại tài sản dễ bị tổn thương nhất trước lạm phát dai dẳng . Làn sóng bán tháo đồng loạt diễn ra trên khắp các thị trường phát triển:

• Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm vượt ngưỡng 5,11%, chạm mức cao nhất kể từ năm 2007 . Chỉ số đo lường của Bloomberg cho thấy lợi suất bình quân của nợ chính phủ toàn cầu có kỳ hạn từ 10 năm trở lên đã đạt đỉnh cao nhất từ tháng 7/2008 .
• Lợi suất trái phiếu kỳ hạn 30 năm của Đức chạm đỉnh 15 năm, còn lợi suất 30 năm của Nhật Bản lần đầu tiên vượt 4% kể từ khi loại trái phiếu này ra đời năm 1999 .
• Lợi suất trái phiếu chính phủ Anh (gilt) kỳ hạn 30 năm tăng vọt lên 5,85%, một con số chưa từng thấy trong thế kỷ này .

Các nhà giao dịch trái phiếu mô tả đây có thể là một "bước ngoặt sang một kỷ nguyên mới của lợi suất cao hơn" . Đợt bán tháo không chỉ phản ánh dữ liệu lạm phát hiện tại; nó phản ánh một niềm tin ngày càng lớn rằng cú sốc năng lượng sẽ còn dai dẳng, buộc các ngân hàng trung ương phải giữ lãi suất cao hơn trong thời gian dài hơn nhiều so với dự kiến .

'Làn gió đổi chiều' của Fed: Từ cắt giảm sang nguy cơ tăng lãi suất

Khi lợi suất tăng vọt, kỳ vọng của thị trường về chính sách của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) cũng thay đổi ngoạn mục. Trong cuộc họp ngày 28-29/4, Fed đã giữ nguyên lãi suất quỹ liên bang ở mức 3,50%–3,75%, lần thứ ba liên tiếp, với lý do rõ ràng là "lạm phát cao liên quan đến cuộc xung đột đang diễn ra ở Trung Đông" . Biên bản cuộc họp này, công bố vào ngày 20/5, tiết lộ rằng thị trường quyền chọn khi đó đang định giá xác suất khoảng 30% Fed sẽ tăng lãi suất vào quý I/2027 – một sự đảo chiều hoàn toàn trái ngược với kỳ vọng cắt giảm lãi suất từng thống trị trước đó .

Bà Susan Collins, Chủ tịch Fed Boston, đã công khai cảnh báo rằng có thể cần phải tăng lãi suất thêm . Một cuộc thăm dò giữa tháng 5 của Reuters đối với các nhà kinh tế cho thấy hầu hết đều cho rằng Fed sẽ tránh mọi đợt cắt giảm lãi suất trong năm 2026 . Sự định giá lại theo hướng 'diều hâu' này đã đổ thêm dầu vào lửa cho đợt bán tháo trái phiếu, khi nhà đầu tư nhận ra ngân hàng trung ương sẽ không 'giải cứu' các tài sản có thu nhập cố định.

Cú đảo chiều cuối tháng 5: Giá dầu hạ nhiệt, tài sản rủi ro bật tăng

Sau khi chạm đến đỉnh điểm căng thẳng, đà bán tháo trái phiếu đã tìm thấy một 'trần' tạm thời. Chất xúc tác cho sự đảo chiều là việc giá dầu thô giảm xuống từ các đỉnh do tâm lý sợ hãi chiến tranh tạo ra. Giá dầu thấp hơn trực tiếp làm giảm phần bù đắp rủi ro lạm phát đã ăn sâu vào các trái phiếu dài hạn.

Ngày 20/5, chỉ số S&P 500 tăng vọt 1,1% và chỉ số Công nghiệp Dow Jones tăng thêm 645 điểm, phá vỡ chuỗi bốn phiên giảm điểm. Đợt phục hồi này rõ ràng là nhờ áp lực từ thị trường trái phiếu giảm bớt và giá dầu rút lui . Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm giảm xuống còn 4,57%, từ mức 4,67% của ngày hôm trước — một biến động đáng kể trên thị trường trái phiếu .

Đến tuần của ngày 25/5, thị trường chứng khoán đã đẩy trở lại vùng đỉnh lịch sử. Tuy nhiên, niềm vui ngắn chẳng tày gang khi Morgan Stanley cảnh báo rằng lãi suất dài hạn tăng, bảng cân đối kế toán hộ gia đình ngày càng mong manh và mức tăng cổ phiếu chỉ tập trung vào nhóm cổ phiếu công nghệ hẹp đang đặt ra những rủi ro mới cho đà tăng . Nhà kinh tế trưởng của Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB), Philip Lane, củng cố những lo ngại này vào ngày 28/5, tuyên bố rằng tác động của cú sốc năng lượng lên lạm phát có thể sẽ "dai dẳng", ngay cả khi chiến tranh kết thúc nhanh chóng . Phát biểu của ông cho thấy quá trình định giá lại của thị trường trái phiếu vẫn còn lâu mới kết thúc.

Bài học rút ra

Đợt tăng sốc lợi suất trái phiếu toàn cầu tháng 5/2026 thực chất là một cơn hoảng loạn lạm phát do chiến tranh Iran gây ra — một đợt định giá lại kiểu cú sốc nguồn cung cổ điển, giáng đòn mạnh nhất vào trái phiếu chính phủ kỳ hạn dài khi giá dầu chạm đỉnh. Sự đảo chiều một phần bắt đầu từ ngày 20/5 là hệ quả trực tiếp của việc giá dầu hạ nhiệt và thị trường chứng khoán phục hồi. Tuy nhiên, với việc eo biển Hormuz vẫn bị gián đoạn, Fed phát tín hiệu có thể cần tăng lãi suất thay vì cắt giảm, và lạm phát tỏ ra 'cứng đầu' hơn mong đợi, lợi suất cuối tháng vẫn cao hơn nhiều so với mức trước chiến tranh, khiến thị trường phải chuẩn bị tinh thần cho những biến động tiếp theo .

Cơ chế 'truyền lửa' từ cú sốc dầu mỏ sang đợt bán tháo trái phiếu

Cơ chế lây lan rất trực tiếp và khốc liệt. Giá dầu tăng đều đặn làm dấy lên kỳ vọng lạm phát tăng cao, từ đó buộc nhà đầu tư phải đòi hỏi một mức phí bù kỳ hạn (term premium) cao hơn rất nhiều đối với trái phiếu chính phủ dài hạn — loại tài sản dễ bị tổn thương nhất trước lạm phát dai dẳng . Làn sóng bán tháo đồng loạt diễn ra trên khắp các thị trường phát triển:

• Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm vượt ngưỡng 5,11%, chạm mức cao nhất kể từ năm 2007 . Chỉ số đo lường của Bloomberg cho thấy lợi suất bình quân của nợ chính phủ toàn cầu có kỳ hạn từ 10 năm trở lên đã đạt đỉnh cao nhất từ tháng 7/2008 .
• Lợi suất trái phiếu kỳ hạn 30 năm của Đức chạm đỉnh 15 năm, còn lợi suất 30 năm của Nhật Bản lần đầu tiên vượt 4% kể từ khi loại trái phiếu này ra đời năm 1999 .
• Lợi suất trái phiếu chính phủ Anh (gilt) kỳ hạn 30 năm tăng vọt lên 5,85%, một con số chưa từng thấy trong thế kỷ này .

Các nhà giao dịch trái phiếu mô tả đây có thể là một "bước ngoặt sang một kỷ nguyên mới của lợi suất cao hơn" . Đợt bán tháo không chỉ phản ánh dữ liệu lạm phát hiện tại; nó phản ánh một niềm tin ngày càng lớn rằng cú sốc năng lượng sẽ còn dai dẳng, buộc các ngân hàng trung ương phải giữ lãi suất cao hơn trong thời gian dài hơn nhiều so với dự kiến .

'Làn gió đổi chiều' của Fed: Từ cắt giảm sang nguy cơ tăng lãi suất

Khi lợi suất tăng vọt, kỳ vọng của thị trường về chính sách của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) cũng thay đổi ngoạn mục. Trong cuộc họp ngày 28-29/4, Fed đã giữ nguyên lãi suất quỹ liên bang ở mức 3,50%–3,75%, lần thứ ba liên tiếp, với lý do rõ ràng là "lạm phát cao liên quan đến cuộc xung đột đang diễn ra ở Trung Đông" . Biên bản cuộc họp này, công bố vào ngày 20/5, tiết lộ rằng thị trường quyền chọn khi đó đang định giá xác suất khoảng 30% Fed sẽ tăng lãi suất vào quý I/2027 – một sự đảo chiều hoàn toàn trái ngược với kỳ vọng cắt giảm lãi suất từng thống trị trước đó .

Bà Susan Collins, Chủ tịch Fed Boston, đã công khai cảnh báo rằng có thể cần phải tăng lãi suất thêm . Một cuộc thăm dò giữa tháng 5 của Reuters đối với các nhà kinh tế cho thấy hầu hết đều cho rằng Fed sẽ tránh mọi đợt cắt giảm lãi suất trong năm 2026 . Sự định giá lại theo hướng 'diều hâu' này đã đổ thêm dầu vào lửa cho đợt bán tháo trái phiếu, khi nhà đầu tư nhận ra ngân hàng trung ương sẽ không 'giải cứu' các tài sản có thu nhập cố định.

Cú đảo chiều cuối tháng 5: Giá dầu hạ nhiệt, tài sản rủi ro bật tăng

Sau khi chạm đến đỉnh điểm căng thẳng, đà bán tháo trái phiếu đã tìm thấy một 'trần' tạm thời. Chất xúc tác cho sự đảo chiều là việc giá dầu thô giảm xuống từ các đỉnh do tâm lý sợ hãi chiến tranh tạo ra. Giá dầu thấp hơn trực tiếp làm giảm phần bù đắp rủi ro lạm phát đã ăn sâu vào các trái phiếu dài hạn.

Ngày 20/5, chỉ số S&P 500 tăng vọt 1,1% và chỉ số Công nghiệp Dow Jones tăng thêm 645 điểm, phá vỡ chuỗi bốn phiên giảm điểm. Đợt phục hồi này rõ ràng là nhờ áp lực từ thị trường trái phiếu giảm bớt và giá dầu rút lui . Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm giảm xuống còn 4,57%, từ mức 4,67% của ngày hôm trước — một biến động đáng kể trên thị trường trái phiếu .

Đến tuần của ngày 25/5, thị trường chứng khoán đã đẩy trở lại vùng đỉnh lịch sử. Tuy nhiên, niềm vui ngắn chẳng tày gang khi Morgan Stanley cảnh báo rằng lãi suất dài hạn tăng, bảng cân đối kế toán hộ gia đình ngày càng mong manh và mức tăng cổ phiếu chỉ tập trung vào nhóm cổ phiếu công nghệ hẹp đang đặt ra những rủi ro mới cho đà tăng . Nhà kinh tế trưởng của Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB), Philip Lane, củng cố những lo ngại này vào ngày 28/5, tuyên bố rằng tác động của cú sốc năng lượng lên lạm phát có thể sẽ "dai dẳng", ngay cả khi chiến tranh kết thúc nhanh chóng . Phát biểu của ông cho thấy quá trình định giá lại của thị trường trái phiếu vẫn còn lâu mới kết thúc.

Bài học rút ra

Đợt tăng sốc lợi suất trái phiếu toàn cầu tháng 5/2026 thực chất là một cơn hoảng loạn lạm phát do chiến tranh Iran gây ra — một đợt định giá lại kiểu cú sốc nguồn cung cổ điển, giáng đòn mạnh nhất vào trái phiếu chính phủ kỳ hạn dài khi giá dầu chạm đỉnh. Sự đảo chiều một phần bắt đầu từ ngày 20/5 là hệ quả trực tiếp của việc giá dầu hạ nhiệt và thị trường chứng khoán phục hồi. Tuy nhiên, với việc eo biển Hormuz vẫn bị gián đoạn, Fed phát tín hiệu có thể cần tăng lãi suất thay vì cắt giảm, và lạm phát tỏ ra 'cứng đầu' hơn mong đợi, lợi suất cuối tháng vẫn cao hơn nhiều so với mức trước chiến tranh, khiến thị trường phải chuẩn bị tinh thần cho những biến động tiếp theo .