Quỹ hưu trí Đan Mạch 'cấm cửa' SpaceX, gọi đợt IPO 1,8 nghìn tỷ USD là canh bạc quản trị

Lá thư từ Phố Wall: Ba 'ông lớn' cùng lên tiếng

Trước khi AkademikerPension hành động, một liên minh quyền lực từ Mỹ đã gióng lên hồi chuông cảnh báo. Ngày 13 tháng 5 năm 2026, ba nhà quản lý quỹ hưu trí công lớn nhất nước Mỹ là ông Thomas DiNapoli (Giám đốc Tài chính bang New York), ông Mark Levine (Giám đốc Tài chính thành phố New York) và bà Marcie Frost (CEO của CalPERS – Quỹ hưu trí viên chức California), đại diện cho hơn 1.000 tỷ USD tài sản hưu trí, đã gửi một bức thư chung tới Elon Musk và Chủ tịch SpaceX Gwynne Shotwell .

Họ gọi cấu trúc quản trị mà SpaceX dự kiến công bố là “cực đoan” và cảnh báo nó sẽ “tước bỏ mọi biện pháp bảo vệ cơ bản cho nhà đầu tư” .

'Lá chắn thép' bảo vệ CEO: Musk không thể bị sa thải nếu không có sự đồng ý của chính mình

AkademikerPension cùng các đối tác Mỹ không phản đối một cách mơ hồ. Họ chỉ ra những điều khoản rất cụ thể trong bản cáo bạch dự kiến, thứ mà giới phân tích gọi là “cấu trúc quản trị có lợi nhất cho ban điều hành từng được đưa ra thị trường đại chúng Mỹ ở quy mô này” . Các điểm nóng bao gồm:

• Cổ phần siêu biểu quyết: Mô hình cổ phần kép (dual-class), nơi cổ phiếu Loại B do Musk và một nhóm nhỏ nội bộ nắm giữ có 10 phiếu bầu trên mỗi cổ phiếu. Dù chỉ sở hữu khoảng 42% vốn chủ sở hữu, Musk sẽ kiểm soát tới 79% tổng số phiếu bầu .
• Quyền phủ quyết sa thải CEO: Musk chỉ có thể bị bãi nhiệm khỏi vị trí Giám đốc điều hành nếu có sự chấp thuận của các cổ đông Loại B. Vì Musk là người nắm giữ cổ phần Loại B chi phối, điều này đồng nghĩa với việc ông có quyền phủ quyết tuyệt đối đối với quyết định sa thải chính mình, bất kể hiệu suất làm việc ra sao .
• Trọng tài bắt buộc: Mọi khiếu nại của cổ đông sẽ bị đưa vào cơ chế trọng tài riêng tư, thay vì được xét xử tại tòa án công khai. Điều khoản này ngăn chặn hoàn toàn các vụ kiện tập thể (class-action lawsuits). Cơ chế này chỉ trở nên khả thi sau một cuộc bỏ phiếu gây tranh cãi của Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC) vào tháng 9 năm 2025, cho phép các điều khoản trọng tài bắt buộc trong văn bản quản trị công ty .
• Tình trạng 'công ty bị kiểm soát': Với quyền biểu quyết tập trung trong tay Musk, SpaceX sẽ được miễn trừ khỏi các quy định của sàn chứng khoán về việc phải có một hội đồng quản trị với đa số thành viên độc lập .
• Rào cản pháp lý tại Texas: Việc SpaceX đăng ký thành lập tại bang Texas đặt ra ngưỡng sở hữu 3% để có thể khởi kiện phái sinh (derivative lawsuit). Điều này có nghĩa một nguyên đơn sẽ phải nắm giữ hàng tỷ USD cổ phiếu thì mới đủ tư cách thách thức các quyết định của hội đồng quản trị tại tòa .

Cái bẫy cho nhà đầu tư thụ động: Bắt buộc mua mà không cần chọn

Một vấn đề hệ trọng khác khiến câu chuyện không chỉ dừng lại ở những nhà đầu tư chủ động. Theo quy định của các sàn giao dịch chứng khoán, cổ phiếu SpaceX dự kiến sẽ nhanh chóng được đưa vào các chỉ số chuẩn như S&P 500 chỉ vài ngày sau khi lên sàn .

Điều này tạo ra một cơ chế tự động: mọi quỹ chỉ số thụ động – vốn là kênh đầu tư mặc định cho tiền hưu trí của hàng triệu giáo viên, lính cứu hỏa và công chức – sẽ bị buộc phải mua và nắm giữ cổ phiếu SpaceX . Bà Randi Weingarten, Chủ tịch Liên đoàn Giáo viên Mỹ, trước đó đã chỉ trích lỗ hổng này, cho rằng SEC cần có biện pháp bảo vệ để tránh việc tiền tiết kiệm cả đời của người lao động bị "phó mặc cho ý muốn của một công ty vận hành giống một doanh nghiệp gia đình của Musk hơn là một tập đoàn đại chúng" . Việc AkademikerPension chủ động loại trừ SpaceX chính là một đòn phủ đầu để né tránh hoàn toàn cái bẫy này.

Ván cược 1,8 nghìn tỷ USD và 'chiết khấu quản trị'

Bên cạnh câu chuyện quản trị, AkademikerPension còn chỉ thẳng vào bức tranh tài chính. Các tín hiệu thị trường cho thấy SpaceX nhắm tới mức định giá ít nhất 1,8 nghìn tỷ USD, với mục tiêu huy động tới 75 tỷ USD, qua đó trở thành đợt IPO lớn nhất lịch sử . Quỹ này thẳng thắn tuyên bố rằng thật khó để biện minh cho một mức định giá thị trường vượt trên 1 nghìn tỷ USD. Kết luận của họ là, ngay cả khi bỏ qua vấn đề quản trị, những con số này cũng không đại diện cho “một cơ hội đầu tư hấp dẫn” đối với một quỹ hưu trí dài hạn . Lập luận của quỹ là: cấu trúc quản trị cực đoan không chỉ là một lằn ranh đỏ về đạo đức, mà còn là một rủi ro trọng yếu cho thấy mức giá đại chúng đã tách rời khỏi giá trị kinh doanh cốt lõi.

Một chuỗi hành động nhất quán, không phải quyết định đơn lẻ

Quyết định loại bỏ SpaceX không phải là một cú sốc biệt lập. Đối với một quỹ có chính sách sàng lọc rủi ro quản trị, nhân quyền và phát triển bền vững một cách hệ thống, đây chỉ là bước đi mới nhất trong một lộ trình rất rõ ràng:

• Tesla (Tháng 3/2025): Quỹ thoái vốn với lý do công ty chống lại nghiệp đoàn một cách quyết liệt, có một hội đồng quản trị thiếu độc lập, và cách hành xử của Elon Musk, gọi Tesla là "rủi ro quản trị vô điều kiện ở cấp độ vốn hóa siêu lớn" .
• State Street Global Advisors (Tháng 3/2025): AkademikerPension chấm dứt hợp tác quản lý tài sản với công ty này, với lý do không hài lòng về “cách tiếp cận đã thay đổi của State Street đối với quyền sở hữu chủ động và đầu tư có trách nhiệm” .
• Trái phiếu Chính phủ Mỹ (Tháng 1/2026): Quỹ bán toàn bộ danh mục trái phiếu chính phủ Mỹ trị giá 100 triệu USD, chuyển sang các khoản nợ của cơ quan chính phủ, với lý do quản lý rủi ro và ESG .

Nhìn từ lăng kính này, việc loại trừ SpaceX là sự áp dụng nhất quán của một chính sách ESG được định hình kỹ lưỡng, chứ không phải là một tín hiệu chính trị bất ngờ. Các ưu tiên biểu quyết năm 2026 của quỹ nhấn mạnh vào sự độc lập của hội đồng quản trị, ngưỡng đa dạng giới tính, và kế hoạch phân bổ vốn phù hợp với Thỏa thuận Paris, tất cả đều không tương thích với một công ty nằm dưới sự kiểm soát của CEO và lách qua mọi cơ chế giám sát độc lập .

Án lệ cho thị trường vốn đại chúng

Đợt IPO của SpaceX giờ đây đã trở thành một phép thử căng thẳng. Nó sẽ kiểm tra xem liệu thị trường đại chúng có còn đủ khả năng thực thi các quyền cơ bản của cổ đông ở quy mô huy động vốn khổng lồ nhất hay không. Hành động của AkademikerPension, cùng với bức thư từ ba kế hoạch hưu trí công lớn nhất nước Mỹ, đặt ra một câu hỏi mà SEC và các sàn giao dịch buộc phải đối mặt: Nếu một công ty có thể hợp pháp hóa việc loại bỏ các vụ kiện của cổ đông, vô hiệu hóa hội đồng quản trị, và khiến CEO trở nên 'bất khả xâm phạm', liệu công ty đó có xứng đáng có mặt trong các chỉ số chuẩn, nơi hàng triệu người lao động không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải mua vào không?

Vào lúc này, câu trả lời của ít nhất một quỹ 25 tỷ USD là: Không.