Bước ngoặt nghiên cứu cơ bản của Tập Cận Bình và điều Lý Quang Diệu đã nhìn thấy trước

Vào ngày 30 tháng 4 năm 2026, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã chủ trì một hội nghị chuyên đề tại Thượng Hải. Dù ban đầu ít gây được tiếng vang bên ngoài Trung Quốc, sự kiện này có thể sẽ được nhìn nhận như một trong những tín hiệu chính sách định hình của cả thập kỷ. Đây không phải là một buổi ra mắt sản phẩm hoành tráng hay một biện pháp đối phó trừng phạt. Đó là một lập luận bền bỉ và ở cấp cao nhất rằng con đường dẫn đến vị thế dẫn đầu về công nghệ của Trung Quốc giờ đây phải đi qua công việc nghiên cứu cơ bản sâu sắc, chậm rãi và đầy bất định.

Cách định hình của ông Tập rõ ràng một cách khác thường. Ông gọi nghiên cứu cơ bản là “nguồn gốc của toàn bộ hệ thống khoa học” và là “công tắc tổng cho mọi vấn đề công nghệ” . Việc lựa chọn phép ẩn dụ này rất quan trọng. Một “công tắc tổng” không chỉ là một thành phần trong số nhiều thành phần khác; nó là điểm mà tại đó, toàn bộ nguồn năng lượng phía hạ nguồn được bật hoặc tắt. Bằng cách nâng tầm nghiên cứu cơ bản lên vị trí đó, ông Tập đang lập luận rằng thành công của Trung Quốc trong các lĩnh vực ứng dụng như 5G, xe điện và sản xuất tiên tiến suy cho cùng phụ thuộc vào một năng lực thượng nguồn mà nước này chưa thực sự xây dựng được.

Bài phát biểu chứa đầy ngôn ngữ về sự cấp bách, quy hoạch dài hạn và đổi mới mang tính gốc. Ông Tập lưu ý rằng cạnh tranh khoa học và công nghệ toàn cầu đang “ngày càng tập trung vào các lĩnh vực tiên phong của nghiên cứu cơ bản” và tầm quan trọng của “đổi mới mang tính gốc và đột phá” đang ngày càng tăng . Ông kêu gọi tăng cường thiết kế cấp cao nhất, làm rõ danh sách các mục tiêu quốc gia, hội nhập sâu hơn giữa doanh nghiệp và đại học, cùng một cam kết quốc gia bền vững thay vì chỉ là một đợt bơm vốn một lần .

Nếu đọc riêng lẻ, bài phát biểu là một chỉ thị chính sách. Nhưng đọc trong bối cảnh của hai thập kỷ qua, đó là một cú chuyển hướng. Trong nhiều năm, chiến lược công nghệ của Trung Quốc, thể hiện rõ trong các sáng kiến như “Made in China 2025”, đã ưu tiên đổi mới ứng dụng, triển khai công nghiệp và khả năng mở rộng quy mô, thương mại hóa những công nghệ được phát minh ở nơi khác. Hội nghị chuyên đề ngày 30 tháng 4 báo hiệu ý định cạnh tranh ở một tầng bên dưới tất cả những điều đó: tầng của những khám phá cơ bản, nơi những đột phá trong toán học, vật lý hay khoa học vật liệu đặt ra giới hạn cho những gì mà kỹ thuật ứng dụng có thể đạt được sau này.

Khuôn khổ của Lý Quang Diệu cho Đổi mới Sáng tạo của Mỹ

Tham vọng đó mời gọi một sự so sánh trực tiếp với mô hình đổi mới sáng tạo mà cố Thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu đã dành nhiều thập kỷ để mô tả. Những quan sát của ông Lý về nước Mỹ không xoay quanh quy mô ngân sách hay số lượng bằng sáng chế. Chúng là về cấu trúc và văn hóa.

Trong những phát biểu công khai lặp đi lặp lại, ông Lý lập luận rằng lợi thế của nước Mỹ nằm ở một tập hợp các đặc điểm đan xen với nhau rất khó để sao chép. Ông mô tả một hệ thống với “sự đa dạng của các trung tâm xuất sắc cạnh tranh trong việc phát minh và đón nhận các ý tưởng và công nghệ mới,” trải rộng khắp các thành phố, thể chế và khu vực khác nhau thay vì tập trung vào một chỉ thị quốc gia duy nhất . Ông chỉ ra một xã hội thu hút nhân tài hàng đầu từ khắp nơi trên thế giới và đồng hóa họ một cách thoải mái, tạo ra một vũng trí tuệ không ngừng xáo trộn mà không quốc gia nào dễ dàng sánh kịp . Và ông nhấn mạnh một đặc điểm văn hóa mà ông coi là có tính quyết định: khả năng suy nghĩ “rộng, giàu trí tưởng tượng và thực dụng,” kết hợp với “tinh thần dám nghĩ dám làm” kiểu doanh nhân và khả năng chấp nhận sự “hủy diệt sáng tạo” .

Nhận định sắc sảo nhất của ông Lý được dành riêng cho Trung Quốc. Ông dự đoán Trung Quốc sẽ bắt kịp Mỹ về GDP tuyệt đối, nhưng ông lập luận rằng “sự sáng tạo của nó có lẽ sẽ không bao giờ sánh được với Mỹ, bởi vì văn hóa của nó không cho phép một sự trao đổi và tranh luận ý tưởng tự do” . Ông không đưa ra nhận định về chỉ số IQ hay đạo đức làm việc. Ông đưa ra nhận định về những điều kiện tiên quyết về mặt thể chế và văn hóa cho những đột phá khoa học phi tuyến tính và khó dự đoán. Trong khuôn khổ của ông Lý, đổi mới sáng tạo không phải là một bài toán có thể giải quyết chỉ bằng kế hoạch và đầu tư. Nó đòi hỏi một hệ sinh thái có tính “tạo sinh” - một hệ thống sản sinh ra các ý tưởng ở nhiều trung tâm, chấp nhận thất bại và cho phép cạnh tranh trí tuệ định hình hướng đi của nghiên cứu.

Hai Mô Hình, Một Cuộc Đua

Hội nghị chuyên đề Thượng Hải của ông Tập và khuôn khổ của ông Lý nay đặt cạnh nhau như hai mô hình riêng biệt về cách một quốc gia cố gắng vươn tới biên giới tri thức.

Nước Mỹ của Lý Quang Diệu là một hệ thống phân tán, tự đổi mới và thu hút nhân tài. Sản lượng khoa học của nó nổi lên từ dưới lên, thông qua các thể chế cạnh tranh, và được định hình bởi một nền văn hóa khuyến khích chấp nhận rủi ro và khoan nhượng trước sự bất đồng. Trung Quốc của Tập Cận Bình, như được trình bày vào ngày 30 tháng 4, đang theo đuổi một con đường có chủ đích hơn: các mục tiêu quốc gia rõ ràng, thiết kế cấp cao nhất được củng cố, sự phối hợp tập trung của các tổ chức nghiên cứu và đại học, cùng một cam kết bền vững do nhà nước định hướng .

Sự khác biệt không nằm ở mức độ chân thành. Cả hai mô hình đều nghiêm túc. Câu hỏi, thứ mà dữ liệu lịch sử chưa có câu trả lời dứt khoát, là liệu một hệ thống đổi mới sáng tạo được quy hoạch tập trung có thể tạo ra cùng một tốc độ và sự đa dạng của những đột phá khoa học gốc như một hệ thống cạnh tranh phân tán hay không.

Sự đón nhận của hội nghị chuyên đề cũng kể một câu chuyện. Vào ngày diễn ra sự kiện, báo chí nhà nước Trung Quốc và các ấn phẩm của đảng như Qiushi, Nhân dân Nhật báo và CCTV đã đưa tin rộng rãi . Quan điểm chính thức là nhất quán: nghiên cứu cơ bản đã được nâng tầm, đổi mới mang tính gốc giờ là ưu tiên quốc gia, và ban lãnh đạo đang phát tín hiệu cho một sự chuyển dịch dài hạn. Bên ngoài Trung Quốc, phản ứng ban đầu khá im ắng. Một phân tích sau đó cho rằng cuộc họp “hầu như không nhận được sự đưa tin nào trên truyền thông phương Tây” ngay trong ngày hôm đó, và lập luận rằng tầm quan trọng của nó cuối cùng có thể sánh ngang với kế hoạch “Made in China 2025” vốn được thảo luận rộng rãi hơn nhiều . Dù nhận định đó có đúng về sau hay không, sự im lặng ngay lập tức tự nó cũng đã bộc lộ nhiều điều. Hội nghị chuyên đề này không đến như một cú sốc kiểm soát xuất khẩu, một con số tài trợ giật gân hay một sáng kiến công nghiệp được đặt tên. Nó đến như một sự tái định hướng mang tính triết học, và hệ quả của nó sẽ chỉ trở nên rõ ràng qua nhiều năm.

Đó chính là bản chất của nghiên cứu cơ bản. Nó không tạo ra lợi nhuận theo quý. Nó tạo ra những nền tảng trí tuệ mà trên đó các ngành công nghiệp tương lai được xây dựng. Bằng việc triệu tập một hội nghị chuyên đề dành riêng cho tầng nghiên cứu này, ông Tập đang đặt cược rằng giai đoạn tiếp theo của sức mạnh công nghệ Trung Quốc sẽ được quyết định không phải trong nhà máy hay kho ứng dụng, mà trong công việc thầm lặng, kéo dài hàng năm trời của khám phá khoa học. Liệu một hệ thống nghiên cứu cơ bản quốc gia được xây dựng có chủ đích có thể sánh kịp với sức năng động phân tán, có tính tạo sinh mà Lý Quang Diệu đã nhìn thấy ở Mỹ hay không, mới chính là câu hỏi thực sự mà ngày 30 tháng 4 năm 2026 đã đặt lên bàn.