Châu Âu Vạch Ranh Giới Trên Quỹ Đạo: Kế Hoạch 10,6 Tỷ Euro Nhằm Cắt Giảm Phụ Thuộc Vào Starlink

Châu Âu đang vẽ lại những quy tắc trên quỹ đạo. Đối mặt với một thị trường băng thông rộng vệ tinh ngày càng bị chi phối bởi một nhà khai thác duy nhất của Mỹ, Ủy ban Châu Âu đang thúc đẩy phản ứng mang tính quy định và công nghiệp mạnh mẽ nhất trong lịch sử ngành vũ trụ EU. Chiến lược này tựa trên hai trụ cột: một khuôn khổ pháp lý mới áp đặt các nghĩa vụ khắt khe hơn cho các chòm sao vệ tinh lớn nhất, và một mạng lưới có chủ quyền mang tên IRIS² trị giá 10,6 tỷ Euro. Cùng nhau, chúng đại diện cho một sự đánh cược rõ ràng rằng châu lục này cần hạ tầng kết nối do chính mình kiểm soát—và rủi ro chính trị của sự phụ thuộc giờ đây đã vượt xa chi phí để xây dựng nó.

Hồi chuông cảnh tỉnh đến từ địa chính trị, không phải thương mại

Lý do hành động của EU đã trở nên rõ ràng trong cuộc chiến ở Ukraine. Báo cáo Tình trạng Thập kỷ Kỹ thuật số 2025 của Ủy ban đã tuyên bố thẳng thắn rằng “quyền tự chủ của EU trong lĩnh vực truyền thông bị suy yếu bởi sự phụ thuộc nặng nề vào các hệ thống vệ tinh không thuộc châu Âu, một sự phụ thuộc trọng yếu đã bị phơi bày rõ ràng trong cuộc chiến ở Ukraine, khi SpaceX nhiều lần đe dọa ngừng cung cấp dịch vụ Starlink” . Đối với các nhà hoạch định chính sách ở Brussels, sự kiện đó đã biến kết nối vệ tinh an toàn từ một vấn đề mua sắm kỹ thuật thành một mệnh lệnh về chủ quyền.

Cách nhìn nhận đó hiện đang là nền tảng cho chính sách không gian của châu Âu. Ủy ban lập luận rằng các thông tin liên lạc an toàn của chính phủ không thể bị phó mặc cho một tác nhân tư nhân nước ngoài duy nhất, dù có năng lực đến đâu . Câu trả lời không đơn thuần là tạo thêm cạnh tranh thương mại, mà là một nỗ lực có chủ đích nhằm tạo ra các giải pháp thay thế do châu Âu kiểm soát, đáng tin cậy cho các mục đích sử dụng nhạy cảm nhất của khu vực công.

Đạo luật Không gian EU và ngưỡng "siêu chòm sao"

Vào ngày 25 tháng 6 năm 2025, Ủy ban Châu Âu đã công bố đề xuất về Đạo luật Không gian EU (EU Space Act), quy định đầu tiên trên toàn khối được thiết kế để hài hòa hóa một mớ hỗn độn các luật không gian quốc gia thành một khuôn khổ duy nhất . Đạo luật được xây dựng quanh ba trụ cột—an toàn, khả năng phục hồi và tính bền vững—và bao gồm mọi thứ từ giảm thiểu rác vũ trụ và an ninh mạng đến quản lý giao thông quỹ đạo và một nhãn không gian của EU.

Tuy nhiên, tính năng gây tranh cãi nhất của nó là việc tạo ra một danh mục quy định mới: "siêu chòm sao" (giga-constellation), được định nghĩa là bất kỳ hệ thống vệ tinh nào có hơn 1.000 vệ tinh đang hoạt động . Các hệ thống ở quy mô này phải đối mặt với các nghĩa vụ tuân thủ bổ sung mà không áp dụng cho các mạng lưới nhỏ hơn—những nghĩa vụ mà các nhà phân tích và quan chức Mỹ cho rằng được thiết lập để nhắm vào các nhà khai thác hiện chỉ có ở Mỹ.

Trong các bình luận chính thức gửi Ủy ban, chính phủ Hoa Kỳ đã phản đối rằng các quy tắc dựa trên quy mô "sẽ chỉ ảnh hưởng đến các nhà khai thác Hoa Kỳ hiện tại" . Trung tâm Luật & Kinh tế Quốc tế (International Center for Law and Economics) còn đi xa hơn, kết luận rằng Đạo luật này hoạt động như "một rào cản phi thuế quan theo các nguyên tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới" và ngưỡng siêu chòm sao "không xuất phát từ bất kỳ tiêu chuẩn an toàn quốc tế hay đánh giá khoa học nào về rủi ro trên quỹ đạo" . Dù được coi là quy tắc an toàn hay rào cản cạnh tranh, thì việc phân loại siêu chòm sao đã trở thành tâm điểm của căng thẳng trong quan hệ chính sách không gian xuyên Đại Tây Dương.

IRIS²: giải pháp thay thế có chủ quyền

Song song với khuôn khổ quy định, EU đang xây dựng phần cứng của riêng mình. IRIS²—Cơ sở hạ tầng cho Khả năng Phục hồi, Kết nối và An ninh bằng Vệ tinh—là chương trình không gian hàng đầu thứ ba của EU, sau Galileo và Copernicus . Chòm sao này sẽ bao gồm khoảng 290 vệ tinh trong một cấu hình đa quỹ đạo, kết hợp giữa quỹ đạo Trái Đất tầm thấp (LEO) và quỹ đạo Trái Đất tầm trung (MEO) để cung cấp cả hiệu suất độ trễ thấp và vùng phủ sóng rộng .

Vào ngày 16 tháng 12 năm 2024, Ủy ban đã ký hợp đồng nhượng quyền kéo dài 12 năm với tập đoàn SpaceRISE, do các nhà khai thác vệ tinh châu Âu SES, Eutelsat và Hispasat dẫn đầu . Ngân sách là 10,6 tỷ Euro, với khoảng 6,5 tỷ Euro từ tài trợ công (bao gồm 550 triệu Euro từ các Dự án Đối tác của ESA) và hơn 4 tỷ Euro từ khu vực tư nhân .

IRIS² không được thiết kế để trở thành đối thủ cạnh tranh băng thông rộng bán lẻ trực tiếp với Starlink. Nhiệm vụ chính của nó là kết nối an toàn cho các chính phủ châu Âu, các cơ quan quốc phòng và cơ sở hạ tầng trọng yếu . Ủy viên Quốc phòng EU Andrius Kubilius từng nói: "Khi chúng tôi có IRIS², nó sẽ tốt hơn Starlink," đồng thời thừa nhận rằng châu Âu hiện chưa có năng lực đó . Các dịch vụ chính phủ đầu tiên dự kiến có mặt vào năm 2030, với những lần phóng đầu tiên được hình dung vào năm 2029 .

Cuộc chiến thương mại đã bắt đầu hình thành

Các động thái của EU không phải là không có lời đáp trả từ Washington. Vào tháng 3 năm 2026, Chủ tịch FCC Brendan Carr đã mở một thông báo công khai đặt câu hỏi về việc liệu "sự suy đoán lâu nay có lợi cho việc cấp quyền tiếp cận thị trường Hoa Kỳ" cho các nhà khai thác vệ tinh nước ngoài có còn hợp lý hay không . Thông báo đã trích dẫn rõ ràng Đạo luật Không gian EU như một phần lý do cho việc đánh giá lại tính có đi có lại .

SpaceX đã leo thang áp lực vào tháng 4 năm 2026 bằng một lá thư gửi FCC, kêu gọi cơ quan này "trả đũa tương xứng" đối với cách tiếp cận quy định của EU và hạn chế quyền tiếp cận thị trường cho các nhà khai thác vệ tinh châu Âu mà chính phủ của họ gây bất lợi cho các công ty Mỹ . Lá thư nêu tên SES có trụ sở tại Luxembourg là một ví dụ về một nhà khai thác châu Âu đã hưởng lợi từ việc tiếp cận thị trường Mỹ trong khi EU theo đuổi các quy tắc nhắm vào các hệ thống của Mỹ .

Các nhà khai thác châu Âu đang phản kháng. Giám đốc điều hành Eutelsat, Eva Berneke, cho biết nhu cầu về các dịch vụ vệ tinh thay thế từ các doanh nghiệp Mỹ và Lầu Năm Góc "vẫn kiên cường" bất chấp căng thẳng về quy định, và rằng các cuộc đối thoại với khách hàng vẫn đang tiếp diễn . Thủ tục về tính có đi có lại của FCC vẫn đang bỏ ngỏ, và các tín hiệu từ cả hai phía cho thấy cuộc tranh chấp vẫn đang leo thang chứ chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.

Điều gì xảy ra tiếp theo

Đạo luật Không gian EU vẫn đang trong quá trình lập pháp, với các ngày áp dụng được thiết lập để triển khai theo từng giai đoạn trong vài năm tới . Ngôn ngữ "siêu chòm sao" được đề xuất vẫn còn trong dự thảo, và văn bản cuối cùng sẽ được định hình bởi các cuộc đàm phán giữa Nghị viện Châu Âu, Hội đồng và Ủy ban. Song song đó, IRIS² đang chuyển từ việc ký kết hợp đồng sang các giai đoạn phát triển ban đầu, với những lần phóng đầu tiên dự kiến vào cuối thập kỷ này.

Những gì châu Âu đang cố gắng thực hiện vừa đơn giản vừa vô cùng tham vọng: một lớp kết nối an toàn, có chủ quyền mà không một công ty nước ngoài nào có thể ngắt kết nối. Hệ quả tức thời là một cuộc tranh đua về quy định và công nghiệp trải dài từ quỹ đạo đến WTO—và sẽ định nghĩa lại cách các quốc gia suy nghĩ về quyền sở hữu đối với cơ sở hạ tầng trên bầu trời.