Vì sao các cuộc biểu tình do sinh viên dẫn đầu đang làm rung chuyển Serbia

Một làn sóng biểu tình mạnh mẽ do sinh viên dẫn đầu đã lan khắp Serbia từ cuối năm 2024, trở thành một trong những phong trào dân sự lớn nhất của nước này trong nhiều thập kỷ. Ban đầu chỉ là sự phẫn nộ trước một thảm họa hạ tầng gây chết người, các cuộc biểu tình nhanh chóng biến thành phong trào rộng lớn phản đối tham nhũng, yêu cầu trách nhiệm giải trình của chính phủ và bày tỏ lo ngại về sự suy giảm dân chủ dưới thời Tổng thống Aleksandar Vučić.

Thảm họa khởi nguồn cho làn sóng biểu tình

Sự kiện kích hoạt trực tiếp là vụ sập mái che bê tông tại ga tàu Novi Sad ngày 1/11/2024, khiến 16 người thiệt mạng và nhiều người khác bị thương. Công trình này vừa được cải tạo trước đó không lâu, vì vậy nhiều nhà phê bình cho rằng thảm họa có liên quan đến tham nhũng, giám sát lỏng lẻo và sai sót trong quá trình реконструкция.

Sự phẫn nộ nhanh chóng lan rộng, đặc biệt trong cộng đồng sinh viên. Các cuộc biểu tình ban đầu nổ ra ở thành phố Novi Sad rồi lan ra khắp Serbia, dần dần biến thành phong trào chống chính phủ đòi làm rõ trách nhiệm đối với thảm kịch.

Tài liệu của Nghị viện châu Âu mô tả vụ sập mái che này là tác nhân dẫn tới “các cuộc biểu tình toàn quốc chưa từng có do sinh viên dẫn đầu.”

Những yêu cầu chính của người biểu tình

Dù khởi đầu bằng việc đòi công lý cho các nạn nhân, phong trào sinh viên nhanh chóng mở rộng sang nhiều vấn đề quản trị và thể chế.

Các yêu cầu nổi bật gồm:

• Minh bạch hoàn toàn về dự án cải tạo ga Novi Sad, bao gồm công bố toàn bộ hợp đồng và tài liệu liên quan.
• Trách nhiệm hình sự và chính trị đối với những người bị cho là chịu trách nhiệm về vụ sập và các sai sót quản lý.
• Tổ chức bầu cử quốc hội sớm, điều mà người biểu tình cho rằng là cách duy nhất để giải quyết cuộc khủng hoảng chính trị hiện tại.
• Cải cách chống tham nhũng và tăng cường pháp quyền, bao gồm bảo đảm độc lập tư pháp và minh bạch trong đấu thầu công.
• Mở rộng tự do báo chí, bảo vệ quyền dân sự và đảm bảo sự phân quyền giữa các nhánh quyền lực trong hệ thống chính trị Serbia.

Sinh viên đóng vai trò trung tâm trong việc tổ chức các cuộc tuần hành, phong tỏa trường đại học và các hoạt động biểu tình trên toàn quốc. Nhờ đó, phong trào dần vượt ra ngoài khuôn khổ các khuôn viên đại học để trở thành một liên minh xã hội rộng lớn hơn.

Cách chính quyền phản ứng với các cuộc biểu tình

Chính quyền Serbia đã tìm cách kiểm soát hoặc hạn chế các cuộc biểu tình, đặc biệt trong các cuộc tập trung lớn tại thủ đô Belgrade.

Trong một số sự kiện, cảnh sát chống bạo động đã đụng độ với người biểu tình, sử dụng hơi cay và tiến hành bắt giữ hàng loạt khi căng thẳng leo thang.

Các quan sát viên và tổ chức nhân quyền cũng ghi nhận:

• Các vụ bắt giữ hoặc tạm giữ bị cho là tùy tiện đối với người biểu tình.
• Việc sử dụng vũ lực quá mức của cảnh sát để giải tán đám đông.
• Cáo buộc rằng chính quyền không ngăn chặn hoặc thậm chí dung túng các cuộc tấn công nhằm vào nhà báo và người biểu tình.

Chính phủ Serbia cho rằng các biện pháp này nhằm duy trì trật tự công cộng. Tuy nhiên, những người chỉ trích cảnh báo rằng cách xử lý cứng rắn có thể làm leo thang căng thẳng chính trị và gây tổn hại đến các quyền tự do dân chủ.

Vì sao quốc tế theo dõi sát sao

Các cuộc biểu tình đã thu hút sự chú ý lớn từ các tổ chức châu Âu vì Serbia hiện là quốc gia ứng cử viên gia nhập Liên minh châu Âu (EU), nên tình hình dân chủ và pháp quyền của nước này được theo dõi chặt chẽ.

Các quan chức EU và Nghị viện châu Âu bày tỏ lo ngại về:

• Các vấn đề liên quan đến pháp quyền, bao gồm áp lực lên hệ thống tư pháp và tiến độ cải cách chậm.
• Tự do báo chí và tình trạng phân cực chính trị trong xã hội Serbia.
• Các báo cáo về việc sử dụng vũ lực quá mức và bắt giữ tùy tiện trong các cuộc biểu tình.

Ủy viên nhân quyền của Hội đồng châu Âu cũng cảnh báo rằng việc sử dụng vũ lực và các vụ bắt giữ để giải tán biểu tình có thể đe dọa quyền tự do hội họp và tự do biểu đạt.

Những vấn đề này đặc biệt nhạy cảm vì việc cải cách dân chủ, tôn trọng nhân quyền và pháp quyền là các điều kiện quan trọng để Serbia có thể tiến tới tư cách thành viên EU trong tương lai.

Một phong trào ngày càng lan rộng

Từ một phản ứng trước thảm họa hạ tầng, phong trào biểu tình đã phát triển thành một chiến dịch chính trị quy mô quốc gia. Đến năm 2025, các cuộc biểu tình đã diễn ra ở hàng trăm cộng đồng và thu hút đám đông lớn tại Belgrade cùng nhiều thành phố khác.

Đối với nhiều người tham gia, thảm kịch Novi Sad không chỉ là một tai nạn đơn lẻ mà trở thành biểu tượng cho những vấn đề sâu xa hơn: tham nhũng, thiếu minh bạch và trách nhiệm giải trình yếu kém của các thể chế. Việc các cuộc biểu tình này có dẫn đến cải cách chính trị hoặc bầu cử sớm hay không vẫn chưa rõ, nhưng chúng đã thay đổi đáng kể bức tranh chính trị của Serbia và thu hút sự chú ý của quốc tế đối với quỹ đạo dân chủ của nước này.