Bên trong đợt bùng phát Ebola 2026 ở miền đông Congo

Đợt bùng phát Ebola mới nhất ở miền đông Cộng hòa Dân chủ Congo đang trở nên khó kiểm soát hơn khi nhân viên y tế không chỉ phải chống lại virus mà còn phải đối mặt với sự phản kháng từ cộng đồng. Ở nhiều thị trấn thuộc tỉnh Ituri — tâm điểm của đợt dịch — cơ sở điều trị bị tấn công, bệnh nhân nghi nhiễm bỏ trốn khỏi khu cách ly, và căng thẳng gia tăng xung quanh cách xử lý tang lễ.

Những yếu tố này làm suy yếu các chiến lược cơ bản vốn giúp dập tắt các đợt bùng phát Ebola: cách ly ca nghi nhiễm, truy vết người tiếp xúc và tổ chức mai táng an toàn.

Lều điều trị bị đốt ở Bunia và Rwampara

Tháng 5/2026, một nhóm cư dân tức giận tại Bunia đã tấn công và đốt một phần trung tâm y tế đang dùng để điều trị Ebola. Trong lúc hỗn loạn, 18 người nghi nhiễm Ebola đã chạy khỏi cơ sở và không thể xác định được tung tích ngay lập tức, theo các quan chức y tế địa phương.

Sự việc xảy ra chỉ vài ngày sau một vụ tấn công tương tự ở Rwampara, nơi một trung tâm điều trị Ebola khác cũng bị đốt. Vụ bạo lực được cho là bùng phát sau khi gia đình của một người đàn ông tử vong nghi do Ebola không được phép đưa thi thể về nhà.

Ban đầu không có báo cáo thương vong, nhưng việc phá hủy cơ sở điều trị đã làm gián đoạn nỗ lực chống dịch và buộc bệnh nhân cùng nhân viên y tế phải rời khỏi khu vực.

Tranh cãi về tang lễ – nguồn cơn của nhiều cuộc biểu tình

Một trong những nguyên nhân chính khiến người dân tức giận là cách chính quyền xử lý các ca tử vong do Ebola.

Thi thể của nạn nhân Ebola vẫn có khả năng lây nhiễm rất cao sau khi chết. Trong các đợt dịch trước, những nghi thức tang lễ truyền thống như rửa thi thể, chạm vào người đã khuất hoặc chuẩn bị thi thể trước khi chôn cất từng là nguồn lây lan lớn của virus.

Vì rủi ro này, cơ quan y tế thường yêu cầu mai táng an toàn do các đội chuyên trách thực hiện bằng thiết bị bảo hộ. Tuy nhiên, những quy định này dễ xung đột với phong tục địa phương và mong muốn của gia đình, dẫn tới sự nghi ngờ hoặc phản đối đối với nhân viên y tế.

Tại vùng đông bắc Congo, chính quyền thậm chí còn cấm tổ chức lễ viếng và các buổi tụ tập trên 50 người nhằm giảm nguy cơ lây nhiễm.

Các biện pháp này có ý nghĩa quan trọng về mặt y tế, nhưng nếu thiếu sự tham gia và giải thích rõ ràng với cộng đồng, chúng có thể khiến người dân cảm thấy chính quyền đang can thiệp quá sâu vào việc gia đình hoặc che giấu thông tin về cái chết.

Vì sao việc 18 bệnh nhân nghi nhiễm bỏ trốn là vấn đề lớn

Kiểm soát Ebola phụ thuộc rất nhiều vào việc nhanh chóng phát hiện ca nghi nhiễm và cách ly họ cho đến khi có kết quả xét nghiệm.

Khi cơ sở điều trị ở Bunia bị tấn công, 18 bệnh nhân nghi nhiễm rời khỏi khu điều trị và hòa vào cộng đồng, khiến các đội y tế khó theo dõi hoặc xét nghiệm họ.

Điều này tạo ra nhiều rủi ro:

• Nếu một số người trong nhóm thực sự nhiễm virus, họ có thể vô tình lây cho người thân hoặc hàng xóm.
• Nhân viên y tế mất khả năng theo dõi triệu chứng trong thời gian ủ bệnh.
• Việc truy vết tiếp xúc trở nên phức tạp vì không rõ những người này đã gặp ai.

Virus Ebola có thể ủ bệnh tối đa 21 ngày, vì vậy những người từng tiếp xúc với ca bệnh xác nhận thường phải được theo dõi trong ba tuần.

Đợt dịch liên quan đến chủng Bundibugyo hiếm gặp

Đợt bùng phát hiện tại được xác nhận vào tháng 5/2026 tại tỉnh Ituri ở đông bắc Congo, ban đầu ảnh hưởng đến các khu y tế như Bunia, Mongbwalu và Rwampara.

Virus gây bệnh là chủng Bundibugyo của Ebola, một biến thể hiếm hơn.

Khác với chủng Zaire — loại phổ biến hơn và đã có vắc xin — hiện chưa có vắc xin hoặc thuốc điều trị đặc hiệu được cấp phép cho Ebola Bundibugyo.

Vì vậy, các biện pháp y tế công cộng cơ bản trở nên đặc biệt quan trọng, bao gồm:

• xét nghiệm và chẩn đoán nhanh
• cách ly ca nghi nhiễm
• truy vết và theo dõi người tiếp xúc
• kiểm soát lây nhiễm trong bệnh viện
• mai táng an toàn và truyền thông cộng đồng

Đợt dịch cũng đã vượt qua biên giới. Uganda đã ghi nhận các ca bệnh nhập cảnh liên quan đến người từng di chuyển từ Congo, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ lan rộng trong khu vực.

WHO tuyên bố tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu

Trong các ngày 16–17/5/2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác định đợt bùng phát Ebola ở Congo và Uganda là Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng gây Quan ngại Quốc tế (PHEIC) theo Điều lệ Y tế Quốc tế.

Đây là mức cảnh báo dành cho những đợt dịch nghiêm trọng cần sự phối hợp toàn cầu.

WHO đã triển khai các nhóm phản ứng nhanh, hỗ trợ giám sát dịch tễ, xét nghiệm phòng thí nghiệm và điều tra ca bệnh, đồng thời điều phối nguồn cung và chuẩn bị phòng dịch xuyên biên giới với các quốc gia lân cận.

Africa CDC và phản ứng quốc tế

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) đã kích hoạt các biện pháp ứng phó khẩn cấp ngay sau khi đợt dịch được xác nhận, bao gồm triển khai đội phản ứng nhanh và tăng cường hệ thống giám sát tại khu vực bị ảnh hưởng.

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) cũng hỗ trợ thông qua hợp tác với bộ y tế Congo và Uganda, cung cấp hỗ trợ kỹ thuật như xét nghiệm phòng thí nghiệm và truy vết tiếp xúc.

Để giảm nguy cơ lây lan quốc tế, Hoa Kỳ đã áp dụng thêm các biện pháp như:

• tăng cường sàng lọc khách du lịch
• khuyến cáo y tế đối với người đi lại
• hạn chế nhập cảnh và theo dõi y tế đối với người vừa đến từ khu vực dịch

Theo CDC, nguy cơ dịch lan sang Hoa Kỳ hiện được đánh giá là thấp, nhưng cơ quan này vẫn tiếp tục theo dõi chặt chẽ tình hình.

Thách thức lớn nhất: xây dựng lại niềm tin

Các chuyên gia y tế công cộng cho rằng việc kiểm soát Ebola phụ thuộc rất lớn vào sự hợp tác của cộng đồng. Khi người dân mất lòng tin vào nhân viên y tế hoặc phản đối các biện pháp phòng dịch, ngay cả những chiến dịch được chuẩn bị tốt cũng có thể gặp khó khăn.

Tại miền đông Congo — nơi các đợt bùng phát Ebola trước đây cũng từng gặp phải sự chống đối — việc xây dựng lại niềm tin với cộng đồng có thể quan trọng không kém các biện pháp điều trị. Nếu không có sự hợp tác đó, những chiến lược như cách ly, mai táng an toàn và truy vết tiếp xúc sẽ khó thực hiện hiệu quả, tạo thêm cơ hội cho virus tiếp tục lây lan.